อารัมภบทบัดนี้ จักได้อธิบายขยายเนื้อความแห่งกระทู้ธรรมภาษิตที่ได้ลิขิตไว้ ณ เบื้องต้น เพื่อเป็นแนวทางแห่งการศึกษาและประพฤติปฏิบัติสืบต่อไป

อธิบายบทตั้งอธิบายความว่า คำว่า “ความสำรวม” หมายถึงการระมัดระวังและควบคุมความประพฤติ มิให้เป็นไปในทางที่ผิดหรือก่อความเดือดร้อน ส่วนคำว่า “ในที่ทั้งปวง” ในที่นี้หมายถึงการสำรวมในทวารทั้งปวง ครอบคลุมทั้งการรับรู้ การกระทำ คำพูด และความคิด สุภาษิตนี้จึงสอนให้บุคคลมีความระมัดระวังอย่างทั่วถึง ไม่ปล่อยให้ความเผลอเรอหรือกิเลสชักนำไปสู่การเบียดเบียนตนเองและผู้อื่น

ขยายความบทตั้งในพระธรรมบท ภิกขุวรรค พระพุทธองค์ทรงแสดงคุณของความสำรวมทางตา หู จมูก ลิ้น กาย วาจา และใจ ตลอดจนความสำรวมในทวารทั้งปวง พร้อมทั้งตรัสถึงภิกษุผู้สำรวมในทวารทั้งปวงว่าย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวงได้ ข้อความนี้แสดงถึงความสำคัญของความสำรวมในการปฏิบัติธรรมเพื่อความพ้นทุกข์ มิได้หมายเพียงการมีกิริยาสุภาพเรียบร้อย แต่ครอบคลุมถึงการฝึกฝนมิให้อกุศลเข้าครอบงำจิตใจด้วย

ขยายความบทตั้งความสำรวมทางกาย ได้แก่ การเว้นจากการทำร้าย การลักขโมย และการประพฤติผิดในกาม ความสำรวมทางวาจา ได้แก่ การเว้นจากคำเท็จ คำส่อเสียด คำหยาบ และคำเพ้อเจ้อ ส่วนความสำรวมทางใจ ได้แก่ การระวังมิให้ความโลภ ความโกรธ และความหลงครอบงำจนชักนำให้คิด พูด หรือทำสิ่งที่เป็นโทษ นอกจากนี้ ยังควรฝึกสำรวมอินทรีย์ คือระมัดระวังในการรับรู้ทางตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ เมื่อได้เห็น ได้ยิน หรือรับรู้อารมณ์ต่าง ๆ ก็มีสติ ไม่ปล่อยให้ความชอบหรือความไม่ชอบนำไปสู่อกุศลและการเบียดเบียน

ประโยคสะพาน + ที่มา ๑ผู้ที่คอยระวังสำรวมกายและวาจาไม่ล่วงละเมิดผู้อื่น ย่อมไม่ก่อความบาดหมางให้เกิดขึ้น เวรและความพยาบาทจองล้างจึงไม่มีช่องให้ก่อตัว สมดังพุทธศาสนสุภาษิตที่มาในคัมภีร์ทีฆนิกาย มหาวคฺค ว่า

อธิบายบทเชื่อม ๑อธิบายความว่า คำว่า “คอยระวัง” หมายถึงการสำรวมตน ระมัดระวังการกระทำและคำพูดมิให้ล่วงละเมิดหรือเบียดเบียนผู้อื่น รวมทั้งระวังใจมิให้ความโกรธและความพยาบาทชักนำไปสู่การทำผิด ส่วนคำว่า “เวร” หมายถึงความเป็นศัตรู ความบาดหมาง และการผูกใจเจ็บคิดแก้แค้น พุทธภาษิตบทนี้สอนให้ป้องกันเหตุแห่งเวรด้วยการสำรวมความประพฤติ ไม่ก่อความเดือดร้อนแก่ผู้อื่น และไม่สืบต่อความบาดหมางด้วยการแก้แค้น

อธิบายบทเชื่อม ๑พุทธภาษิตบทนี้ปรากฏร่วมกับข้อความเรื่องบุญที่เจริญขึ้นแก่ผู้ให้ การละบาปของผู้มีปัญญา และความดับเย็นเพราะสิ้นราคะ โทสะ และโมหะ ใจความของคาถาจึงแสดงให้เห็นคุณของการสร้างความดี การสำรวมระวัง และการพัฒนาปัญญาให้ละกิเลส สำหรับการไม่ก่อเวรนั้น การระวังตนตั้งแต่ก่อนคิด พูด และทำ เป็นสิ่งสำคัญ เพราะคำพูดหรือการกระทำที่เบียดเบียนอาจสร้างความเจ็บช้ำ และนำไปสู่การตอบโต้กันจนความขัดแย้งขยายตัว

อธิบายบทเชื่อม ๑การสำรวมระวังมิได้หมายความว่า เราจะควบคุมความคิดหรือการกระทำของผู้อื่นได้ทั้งหมด แต่หมายถึงการรับผิดชอบความประพฤติของตน ไม่เป็นฝ่ายสร้างเหตุแห่งการเบียดเบียน และเมื่อเผชิญความไม่พอใจก็ไม่ปล่อยให้ความโกรธนำไปสู่การแก้แค้น หากตนทำผิดก็ควรยอมรับ ขอโทษ และแก้ไข หากเกิดความเข้าใจผิดก็ควรชี้แจงด้วยเหตุผล การปฏิบัติเช่นนี้ช่วยคลี่คลายปัญหาและลดการสืบต่อความบาดหมาง

ตัวอย่างในชีวิตในชีวิตประจำวัน ความสำรวมแสดงออกได้ผ่านการกระทำที่เหมาะสม เช่น การไม่ส่งเสียงดังรบกวนผู้อื่นในที่สาธารณะ การใช้สื่อสังคมออนไลน์โดยไม่กล่าวคำหยาบ ไม่ใส่ร้าย และไม่ส่งต่อข้อความโดยขาดการพิจารณา ซึ่งช่วยลดเหตุแห่งความขัดแย้งและความเดือดร้อน สำหรับนักเรียน เมื่อเห็นเพื่อนประสบความสำเร็จ หากเกิดความอิจฉาก็ควรมีสติระวังใจ ไม่พูดหรือทำสิ่งที่ทำร้ายเพื่อน แล้วหันมาพัฒนาความสามารถของตน ความสำรวมเช่นนี้เป็นการฝึกให้เลือกปฏิบัติอย่างรับผิดชอบ แทนการทำตามอารมณ์โดยขาดความยั้งคิด

สรุปสรุปความว่า ผู้ที่ปรารถนาความสงบสุขในชีวิตจึงควรฝึกความสำรวมอยู่เสมอ ทั้งในการรับรู้ การกระทำ คำพูด และความคิด โดยนำไปปฏิบัติในทุกสถานที่และทุกโอกาส ความสำรวมเปรียบเสมือนรั้วที่ช่วยป้องกันมิให้เผลอล่วงไปในความชั่ว และเป็นพื้นฐานเกื้อหนุนการพัฒนาจิตใจและปัญญา เมื่อฝึกฝนอย่างต่อเนื่อง ย่อมช่วยให้ดำเนินชีวิตอย่างรอบคอบและลดการเบียดเบียน สมดังธรรมภาษิตที่ยกขึ้นเป็นนิกเขปบทเบื้องต้นว่า

ปิดท้ายมีนัยดังพรรณนามาด้วยประการฉะนี้ ฯ