อารัมภบทบัดนี้ จักได้อธิบายขยายเนื้อความแห่งกระทู้ธรรมภาษิตที่ได้ลิขิตไว้ ณ เบื้องต้น เพื่อเป็นแนวทางแห่งการศึกษาและประพฤติปฏิบัติสืบต่อไป

อธิบายบทตั้งอธิบายความว่า สุภาษิตนี้กล่าวถึงโทษของความอกตัญญู คือการไม่รู้คุณหรือไม่เห็นค่าของความดีที่ผู้อื่นเคยทำให้ตน

ขยายความบทตั้งผู้ที่ไม่รู้คุณผู้อื่นมักเห็นความช่วยเหลือที่ได้รับเป็นเรื่องธรรมดาหรือเป็นสิทธิ์ของตน เมื่อได้รับประโยชน์แล้วก็ลืม หรือบางครั้งกลับตอบแทนด้วยการกระทำที่ไม่ดี ผลคือผู้คนเสื่อมความเชื่อถือ ไม่อยากช่วยเหลืออีก เมื่อถึงคราวที่ตนต้องการความช่วยเหลือหรือปรารถนาสิ่งใด ก็ขาดผู้สนับสนุน ประโยชน์ที่หวังไว้จึงเสื่อมสูญไป

ขยายความบทตั้งพระพุทธศาสนายกย่องความกตัญญูว่าเป็นเครื่องหมายของคนดี บุคคลที่หาได้ยากในโลกประการหนึ่ง คือผู้ที่รู้คุณผู้อื่นและตอบแทนคุณ ความอกตัญญูจึงไม่ใช่เพียงข้อบกพร่องเล็กน้อย แต่เป็นสิ่งที่ทำลายความสัมพันธ์และทำลายโอกาสในชีวิต ทั้งนี้ การรู้คุณไม่จำเป็นต้องตอบแทนด้วยสิ่งของมีค่าเสมอไป เพียงระลึกถึง แสดงความขอบคุณ และไม่ทำร้ายผู้ที่เคยช่วยเหลือ ก็เป็นพื้นฐานสำคัญแล้ว

ประโยคสะพาน + ที่มา ๑ผู้ที่รู้สำนึกในความดีและประโยชน์ที่ผู้อื่นเคยทำให้ตนในกาลก่อน ย่อมเป็นผู้กตัญญู และประโยชน์ที่ตนปรารถนาไว้ก็ย่อมเจริญงอกงามยิ่งขึ้น สมดังพุทธศาสนสุภาษิตที่มาในคัมภีร์ขุทฺทกนิกาย ชาตก สตฺตกนิปาต ว่า

อธิบายบทเชื่อม ๑อธิบายความว่า พุทธภาษิตบทนี้เป็นคู่กับบทที่กล่าวถึงโทษของความอกตัญญู โดยแสดงอานิสงส์ของความกตัญญู คือการรู้คุณและระลึกถึงความดีที่ผู้อื่นเคยทำให้ตน

อธิบายบทเชื่อม ๑ความกตัญญูมีสองส่วน คือ กตัญญู หมายถึงรู้คุณ และกตเวที หมายถึงตอบแทนคุณ พุทธภาษิตบทนี้เน้นที่การรู้และสำนึกคุณ ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของการตอบแทน ผู้ที่สำนึกคุณย่อมมีจิตใจอ่อนโยน ไม่หลงตัว เพราะรู้ว่าความสำเร็จของตนมีผู้อื่นช่วยเหลืออยู่เบื้องหลัง ความรู้สึกเช่นนี้ทำให้เขาปฏิบัติต่อผู้อื่นด้วยความเคารพและความจริงใจ

อธิบายบทเชื่อม ๑ประโยชน์ที่ปรารถนาย่อมเจริญ เพราะผู้กตัญญูเป็นที่ไว้วางใจ ผู้ที่เคยช่วยเหลือย่อมยินดีช่วยเหลือต่อไป และผู้อื่นที่ได้เห็นก็อยากคบหาและสนับสนุน นอกจากนี้ ความกตัญญูยังทำให้ใจเป็นสุข เพราะผู้ที่มองเห็นความดีที่ได้รับ ย่อมรู้สึกว่าชีวิตมีผู้เกื้อกูล ไม่โดดเดี่ยว และมีแรงบันดาลใจที่จะทำความดีต่อผู้อื่นบ้าง

ประโยคสะพาน + ที่มา ๒เมื่อบุคคลปล่อยให้ความเกียจคร้านมาในรูปของข้ออ้างต่าง ๆ แล้วเลื่อนงานออกไปเรื่อย ๆ ประโยชน์ทั้งหลายที่ควรได้ก็ย่อมล่วงเลยเขาไปทีละน้อย จนไม่อาจเรียกคืนมาได้ สมดังพุทธศาสนสุภาษิตที่มาในคัมภีร์ทีฆนิกาย ปาฏิกวคฺค ว่า

อธิบายบทเชื่อม ๒อธิบายความว่า พุทธภาษิตบทนี้สอนว่า ผู้ที่หาข้ออ้างเพื่อเลื่อนหรือละทิ้งงานอยู่เสมอ ย่อมพลาดประโยชน์ที่ควรได้ เพราะโอกาสและเวลาไม่รอใคร

อธิบายบทเชื่อม ๒พุทธภาษิตบทนี้มาในสิงคาลกสูตร ซึ่งพระพุทธเจ้าทรงแสดงแก่สิงคาลกมาณพ โดยกล่าวถึงโทษของความเกียจคร้านไว้ว่า คนเกียจคร้านมักอ้างว่า หนาวนักบ้าง ร้อนนักบ้าง เย็นแล้วบ้าง เช้าเกินไปบ้าง หิวนักบ้าง อิ่มนักบ้าง แล้วไม่ทำงาน เมื่อเป็นเช่นนี้ ทรัพย์ที่ยังไม่เกิดก็ไม่เกิด ทรัพย์ที่เกิดแล้วก็หมดไป ข้ออ้างเหล่านี้ฟังดูเหมือนมีเหตุผล แต่แท้จริงเป็นเครื่องปิดบังความเกียจคร้านในใจ

อธิบายบทเชื่อม ๒ข้ออ้างของคนเกียจคร้านมีลักษณะสำคัญคือ ไม่มีวันหมด เพราะเมื่อพ้นจากความหนาว ก็จะพบความร้อน เมื่อพ้นจากความร้อน ก็จะถึงเวลาเย็น หากรอให้ทุกอย่างพร้อมก่อนจึงลงมือทำ ก็อาจไม่ได้ทำอะไรเลย อย่างไรก็ตาม การพักผ่อนเมื่อเหนื่อยหรือเจ็บป่วยจริงเป็นสิ่งจำเป็น พุทธภาษิตบทนี้มุ่งเตือนเรื่องการใช้ข้ออ้างเพื่อหลีกเลี่ยงหน้าที่ มิใช่ห้ามการดูแลสุขภาพของตน

ตัวอย่างในชีวิตในชีวิตประจำวัน ลูกที่ได้รับการเลี้ยงดูจากพ่อแม่ แต่เมื่อเติบโตแล้วกลับละเลยไม่ดูแล ย่อมสูญเสียความอบอุ่นในครอบครัวและถูกสังคมติเตียน ลูกศิษย์ที่ครูช่วยเหลือจนประสบความสำเร็จ แต่กลับพูดดูหมิ่นครู ย่อมเสียความน่าเชื่อถือ พนักงานที่องค์กรให้โอกาสพัฒนาตนแล้วแต่นำความลับขององค์กรไปเปิดเผย ย่อมไม่มีใครอยากไว้วางใจอีก

สรุปสรุปความว่า ผู้ที่ปรารถนาความเจริญจึงควรระลึกถึงความดีที่ผู้อื่นเคยทำให้ตนอยู่เสมอ แสดงความขอบคุณ และไม่ตอบแทนความดีด้วยความไม่ดี สมดังธรรมภาษิตที่ยกขึ้นเป็นนิกเขปบทเบื้องต้นว่า

ปิดท้ายมีนัยดังพรรณนามาด้วยประการฉะนี้ ฯ