อารัมภบทบัดนี้ จักได้อธิบายขยายเนื้อความแห่งกระทู้ธรรมภาษิตที่ได้ลิขิตไว้ ณ เบื้องต้น เพื่อเป็นแนวทางแห่งการศึกษาและประพฤติปฏิบัติสืบต่อไป

อธิบายบทตั้งอธิบายความว่า คำว่า “ขันติ” หมายถึงความอดทน อดกลั้น ทั้งต่อความลำบาก ต่อความเจ็บใจ และต่อสิ่งยั่วยุที่ชักชวนให้ทำผิด สุภาษิตนี้แสดงว่าขันติเป็นคุณธรรมที่ให้ประโยชน์กว้างขวาง ทั้งในชีวิตประจำวันและในทางธรรมขั้นสูง

ขยายความบทตั้งขันตินำประโยชน์มาให้แก่ตน เพราะช่วยให้ไม่ทำอะไรผิดพลาดในยามโกรธ ไม่ต้องเสียใจภายหลัง และช่วยให้ทำงานที่ยากลำบากจนสำเร็จได้ ขันติยังนำประโยชน์มาให้แก่ผู้อื่น เพราะผู้ที่อดทนย่อมไม่ตอบโต้ด้วยความรุนแรง ไม่ทำให้ความขัดแย้งลุกลาม และให้โอกาสผู้อื่นได้แก้ไขตัว ความสงบในครอบครัว ในที่ทำงาน และในสังคม จึงอาศัยขันติเป็นพื้นฐานสำคัญ

ขยายความบทตั้งที่กล่าวว่าผู้มีขันติขึ้นสู่ทางไปสวรรค์และนิพพาน เพราะความอดทนเป็นพื้นฐานของการรักษาศีล การทำสมาธิ และการเจริญปัญญา ผู้ที่ไม่อดทนย่อมรักษาศีลได้ยากเมื่อถูกยั่วยุ นั่งสมาธิได้ไม่นานเมื่อเกิดความเมื่อยล้า และละกิเลสไม่ได้เมื่อกิเลสเรียกร้อง ขันติจึงเป็นเหมือนบันไดที่ช่วยให้ก้าวขึ้นสู่ความดีระดับสูงขึ้นไปทีละขั้น ทั้งนี้ ขันติไม่ได้หมายถึงการยอมให้ผู้อื่นทำร้ายโดยไม่ป้องกันตน แต่หมายถึงการไม่ปล่อยให้อารมณ์ชักนำไปสู่ความชั่ว

ประโยคสะพาน + ที่มา ๑ผู้มีขันติอดทนอดกลั้นได้ ชื่อว่าปฏิบัติตามคำสอนของพระศาสดาโดยตรง และชื่อว่าได้บูชาพระพุทธเจ้าผู้ทรงชนะกิเลสด้วยการบูชาอย่างยิ่ง ยิ่งกว่าการบูชาด้วยอามิส สมดังพุทธศาสนสุภาษิตที่มาในหนังสือสวดมนต์ฉบับหลวง (พิมพ์ครั้งที่ ๕) ว่า

อธิบายบทเชื่อม ๑อธิบายความว่า คำว่า “พระชินเจ้า” หมายถึงพระพุทธเจ้า ผู้ทรงชนะกิเลสทั้งปวง พุทธภาษิตบทนี้แสดงว่า การอดทนอดกลั้นเป็นการปฏิบัติตามคำสอนของพระพุทธเจ้าโดยตรง และเป็นการบูชาที่มีค่ายิ่งกว่าการบูชาด้วยสิ่งของ

อธิบายบทเชื่อม ๑ในโอวาทปาติโมกข์ ซึ่งเป็นหลักคำสอนสำคัญของพระพุทธศาสนา พระพุทธองค์ตรัสว่า ขันติ คือความอดทนอดกลั้น เป็นตบะอย่างยิ่ง ผู้มีขันติจึงชื่อว่าทำตามคำสอนของพระศาสดา นอกจากนี้ ขันติยังเป็นพื้นฐานของการปฏิบัติตามคำสอนอื่น ๆ เพราะการละความชั่ว การทำความดี และการชำระใจให้บริสุทธิ์ ล้วนต้องอาศัยความอดทนต่อความยากลำบากและต่อแรงยั่วยุของกิเลส

อธิบายบทเชื่อม ๑การบูชามีสองอย่าง คือ อามิสบูชา การบูชาด้วยสิ่งของ เช่น ดอกไม้ ธูปเทียน และปฏิบัติบูชา การบูชาด้วยการปฏิบัติตามคำสอน พระพุทธศาสนายกย่องปฏิบัติบูชาว่าเป็นการบูชาอย่างยิ่ง เพราะเป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าทรงประสงค์ให้เกิดขึ้นจริงในชีวิตของผู้คน ผู้ที่อดทนไม่ทำร้ายผู้อื่น แม้จะไม่ได้ถวายสิ่งของมากมาย ก็ได้ชื่อว่าบูชาพระพุทธเจ้าด้วยบูชาที่ประเสริฐ ทั้งนี้ อามิสบูชาก็ยังมีคุณค่า เมื่อทำด้วยใจที่เคารพและเป็นเครื่องเตือนใจให้ปฏิบัติตาม

ประโยคสะพาน + ที่มา ๒เมื่อบุคคลอดทนอดกลั้นต่อความไม่พอใจได้ ไม่ตอบโต้ด้วยความโกรธ ย่อมเป็นที่รักใคร่ไว้วางใจของคนรอบข้าง ความเจริญทั้งลาภ ยศ และความสุขก็ย่อมตามมาหาเขา สมดังพุทธศาสนสุภาษิตที่มาในหนังสือสวดมนต์ฉบับหลวง (พิมพ์ครั้งที่ ๕) ว่า

อธิบายบทเชื่อม ๒อธิบายความว่า พุทธภาษิตบทนี้แสดงอานิสงส์ของขันติหลายประการ ทั้งคุณธรรมในใจ ความเจริญในชีวิต และการเป็นที่รักของผู้อื่น

อธิบายบทเชื่อม ๒ผู้มีขันตินับว่ามีเมตตา เพราะความอดทนต่อความผิดพลาดของผู้อื่น เกิดจากใจที่ปรารถนาดี ไม่อยากให้เขาเดือดร้อน ขันติและเมตตาจึงเกื้อหนุนกัน ผู้มีขันติมีลาภและยศ เพราะความอดทนทำให้ทำงานได้สำเร็จ และความใจเย็นทำให้ได้รับความไว้วางใจให้รับผิดชอบงานสำคัญ ผู้มีขันติมีสุขเสมอ เพราะไม่ต้องเร่าร้อนด้วยความโกรธ และไม่ต้องเสียใจกับสิ่งที่ทำไปในยามขาดสติ

อธิบายบทเชื่อม ๒ที่กล่าวว่าเป็นที่รักของเทวดาและมนุษย์ แสดงว่าคุณของขันติเป็นที่ยอมรับอย่างกว้างขวาง ไม่ว่าใครก็ย่อมชอบอยู่ใกล้ผู้ที่ใจเย็น พูดคุยด้วยแล้วสบายใจ ไม่ต้องระวังว่าจะถูกโกรธหรือถูกตอบโต้ ความเป็นที่รักเช่นนี้ไม่ได้เกิดจากการเอาใจผู้อื่น แต่เกิดจากความมั่นคงภายในของผู้มีขันติเอง

ตัวอย่างในชีวิตในชีวิตประจำวัน นักเรียนที่อดทนฝึกฝนวิชาที่ยาก ย่อมเก่งขึ้นและสามารถช่วยสอนเพื่อนได้ ผู้ที่ถูกตำหนิในที่ประชุมแต่อดกลั้นรับฟัง แล้วชี้แจงด้วยเหตุผล ย่อมรักษาทั้งงานและความสัมพันธ์ไว้ได้ พ่อแม่ที่อดทนอบรมลูกด้วยความใจเย็น แทนการใช้อารมณ์ ย่อมช่วยให้ลูกเติบโตอย่างมั่นคง

สรุปสรุปความว่า ผู้ที่ปรารถนาความเจริญทั้งทางโลกและทางธรรมจึงควรฝึกขันติอยู่เสมอ เริ่มจากความอดทนในเรื่องเล็ก ๆ ในชีวิตประจำวัน สมดังธรรมภาษิตที่ยกขึ้นเป็นนิกเขปบทเบื้องต้นว่า

ปิดท้ายมีนัยดังพรรณนามาด้วยประการฉะนี้ ฯ