อารัมภบทบัดนี้ จักได้อธิบายขยายเนื้อความแห่งกระทู้ธรรมภาษิตที่ได้ลิขิตไว้ ณ เบื้องต้น เพื่อเป็นแนวทางแห่งการศึกษาและประพฤติปฏิบัติสืบต่อไป

อธิบายบทตั้งอธิบายความว่า สุภาษิตนี้เปรียบบาปและความขัดแย้งกับต้นไม้ที่มีราก และเปรียบขันติกับเครื่องมือที่ตัดและขุดรากนั้นออก ทำให้บาปไม่อาจงอกงามต่อไปได้

ขยายความบทตั้งบาปจำนวนมากมีรากมาจากการที่ใจทนต่ออารมณ์ไม่ได้ เมื่อโกรธก็ทนไม่ได้จึงด่าว่าหรือทำร้าย เมื่ออยากได้ก็ทนไม่ได้จึงลักขโมยหรือโกง เมื่อถูกยั่วยุก็ทนไม่ได้จึงตอบโต้จนเกิดเรื่องใหญ่ ขันติทำหน้าที่เหมือนเบรก ที่หยุดใจไว้ก่อนที่อารมณ์จะกลายเป็นการกระทำ เมื่อใจหยุดได้ รากของบาปก็ถูกตัด ไม่มีโอกาสแตกกิ่งก้านเป็นความชั่วที่ใหญ่ขึ้น

ขยายความบทตั้งส่วนความติเตียนและการทะเลาะวิวาท มักเกิดจากการที่ต่างฝ่ายต่างไม่ยอมอดทน ฝ่ายหนึ่งพูดแรง อีกฝ่ายก็ตอบแรงกว่า ความขัดแย้งจึงลุกลามขึ้นเรื่อย ๆ ผู้มีขันติจะไม่เติมเชื้อไฟ เมื่อไม่ตอบโต้ด้วยอารมณ์ การทะเลาะก็ไม่อาจดำเนินต่อไป และตนเองก็ไม่ทำสิ่งที่จะถูกติเตียนภายหลัง ขันติในที่นี้จึงไม่ใช่การเก็บกดความรู้สึก แต่เป็นการระงับการกระทำที่เกิดจากอารมณ์ แล้วแก้ปัญหาด้วยเหตุผลเมื่อใจสงบแล้ว

ประโยคสะพาน + ที่มา ๑ขันติความอดทนเป็นประธานและเป็นเหตุแห่งคุณธรรมทั้งหลาย ทั้งศีลและสมาธิ กุศลธรรมทั้งปวงย่อมเจริญงอกงามได้ก็เพราะอาศัยขันติเป็นรากฐาน สมดังพุทธศาสนสุภาษิตที่มาในหนังสือสวดมนต์ฉบับหลวง (พิมพ์ครั้งที่ ๕) ว่า

อธิบายบทเชื่อม ๑อธิบายความว่า พุทธภาษิตบทนี้แสดงว่าขันติเป็นรากฐานของการพัฒนาคุณธรรมทุกด้าน เปรียบเหมือนดินที่มั่นคง ซึ่งทำให้ต้นไม้แห่งความดีเติบโตได้

อธิบายบทเชื่อม ๑ขันติเป็นเหตุแห่งศีล เพราะการรักษาศีลต้องอดทนต่อสิ่งยั่วยุ เช่น อดทนไม่ตอบโต้เมื่อถูกทำร้าย อดทนไม่เอาของผู้อื่นแม้มีโอกาส อดทนไม่พูดเท็จแม้พูดความจริงแล้วตนจะเสียประโยชน์ ขันติเป็นเหตุแห่งสมาธิ เพราะการฝึกจิตให้ตั้งมั่นต้องอดทนต่อความเมื่อยล้า ความฟุ้งซ่าน และความเบื่อหน่าย ผู้ที่ไม่อดทนย่อมเลิกกลางคันก่อนจะได้ผล

อธิบายบทเชื่อม ๑ที่กล่าวว่ากุศลธรรมทั้งปวงเจริญเพราะขันติ หมายความว่า ความดีทุกอย่างต้องอาศัยเวลาและความสม่ำเสมอในการเจริญเติบโต ความรู้ต้องสั่งสมทีละน้อย นิสัยดีต้องฝึกซ้ำจนเป็นธรรมชาติ ความเพียรต้องดำเนินไปแม้ในวันที่ท้อ ขันติคือพลังที่ทำให้เราทำความดีต่อไปได้ในวันที่ยังไม่เห็นผล คำว่า “เท่านั้น” ในสุภาษิตเป็นการเน้นความสำคัญของขันติ แต่ขันติก็ต้องทำงานร่วมกับคุณธรรมอื่น เช่น สติ ปัญญา และความเพียร

ประโยคสะพาน + ที่มา ๒เมื่อบุคคลนำความอดทนมาใช้ในชีวิตจริง อดกลั้นต่อความโกรธและความลำบากได้ ย่อมเป็นการบูชาพระชินเจ้าด้วยการปฏิบัติ ซึ่งมีค่าสูงกว่าเครื่องบูชาใด ๆ สมดังพุทธศาสนสุภาษิตที่มาในหนังสือสวดมนต์ฉบับหลวง (พิมพ์ครั้งที่ ๕) ว่า

อธิบายบทเชื่อม ๒อธิบายความว่า คำว่า “พระชินเจ้า” หมายถึงพระพุทธเจ้า ผู้ทรงชนะกิเลสทั้งปวง พุทธภาษิตบทนี้แสดงว่า การอดทนอดกลั้นเป็นการปฏิบัติตามคำสอนของพระพุทธเจ้าโดยตรง และเป็นการบูชาที่มีค่ายิ่งกว่าการบูชาด้วยสิ่งของ

อธิบายบทเชื่อม ๒ในโอวาทปาติโมกข์ ซึ่งเป็นหลักคำสอนสำคัญของพระพุทธศาสนา พระพุทธองค์ตรัสว่า ขันติ คือความอดทนอดกลั้น เป็นตบะอย่างยิ่ง ผู้มีขันติจึงชื่อว่าทำตามคำสอนของพระศาสดา นอกจากนี้ ขันติยังเป็นพื้นฐานของการปฏิบัติตามคำสอนอื่น ๆ เพราะการละความชั่ว การทำความดี และการชำระใจให้บริสุทธิ์ ล้วนต้องอาศัยความอดทนต่อความยากลำบากและต่อแรงยั่วยุของกิเลส

อธิบายบทเชื่อม ๒การบูชามีสองอย่าง คือ อามิสบูชา การบูชาด้วยสิ่งของ เช่น ดอกไม้ ธูปเทียน และปฏิบัติบูชา การบูชาด้วยการปฏิบัติตามคำสอน พระพุทธศาสนายกย่องปฏิบัติบูชาว่าเป็นการบูชาอย่างยิ่ง เพราะเป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าทรงประสงค์ให้เกิดขึ้นจริงในชีวิตของผู้คน ผู้ที่อดทนไม่ทำร้ายผู้อื่น แม้จะไม่ได้ถวายสิ่งของมากมาย ก็ได้ชื่อว่าบูชาพระพุทธเจ้าด้วยบูชาที่ประเสริฐ ทั้งนี้ อามิสบูชาก็ยังมีคุณค่า เมื่อทำด้วยใจที่เคารพและเป็นเครื่องเตือนใจให้ปฏิบัติตาม

ตัวอย่างในชีวิตในชีวิตประจำวัน ผู้ขับรถที่ถูกปาดหน้าแต่อดทนไม่ไล่ตามหรือด่าทอ ย่อมป้องกันไม่ให้เกิดการทะเลาะวิวาทบนถนน สมาชิกในครอบครัวที่อดกลั้นไม่พูดคำรุนแรงในยามโกรธ ย่อมรักษาความสัมพันธ์ไว้ได้ นักเรียนที่ถูกเพื่อนพูดกระทบกระทั่ง แต่เลือกเดินจากไปและปรึกษาครู แทนการตอบโต้ด้วยกำลัง ย่อมไม่ต้องถูกลงโทษและไม่สร้างศัตรูเพิ่ม

สรุปสรุปความว่า ผู้ที่ปรารถนาชีวิตที่ปราศจากบาปและความขัดแย้งจึงควรฝึกขันติ หยุดใจก่อนพูดหรือทำในยามที่อารมณ์รุนแรง สมดังธรรมภาษิตที่ยกขึ้นเป็นนิกเขปบทเบื้องต้นว่า

ปิดท้ายมีนัยดังพรรณนามาด้วยประการฉะนี้ ฯ