เลือกพุทธศาสนสุภาษิตบทตั้ง ระบบจะเลือกบทเชื่อมและเรียบเรียงเป็นตัวอย่างเรียงความแก้กระทู้ธรรมตามแบบสนามหลวง
เป็นตัวอย่างสำหรับฝึกหัด ไม่ใช่เฉลย — ผู้สอบควรเรียบเรียงด้วยภาษาของตนเอง และจำบาลีกับคัมภีร์ที่มาให้ถูกต้อง
อารัมภบทบัดนี้ จักได้อธิบายขยายเนื้อความแห่งกระทู้ธรรมภาษิตที่ได้ลิขิตไว้ ณ เบื้องต้น เพื่อเป็นแนวทางแห่งการศึกษาและประพฤติปฏิบัติสืบต่อไป
อธิบายบทตั้งอธิบายความว่า สุภาษิตนี้แสดงขั้นตอนของการเลือกคบคนอย่างครบถ้วน ตั้งแต่การหลีกเลี่ยงมิตรชั่ว การเข้าหาคนดี จนถึงการนำคำแนะนำของคนดีมาปฏิบัติ
ขยายความบทตั้งสุภาษิตนี้มีสามขั้นตอนที่ต่อเนื่องกัน ขั้นแรก เว้นมิตรชั่ว คือหลีกห่างจากผู้ที่ชักนำไปในทางเสื่อม ขั้นที่สอง คบบุคคลสูงสุด คือเข้าหาผู้ที่มีคุณธรรม มีปัญญา และเป็นแบบอย่างที่ดี ขั้นที่สาม ตั้งอยู่ในโอวาทของท่าน คือรับฟังคำแนะนำและนำไปปฏิบัติจริง ขั้นที่สามนี้สำคัญมาก เพราะการเข้าใกล้คนดีโดยไม่ปฏิบัติตามคำแนะนำ ย่อมไม่ได้ประโยชน์เต็มที่
ขยายความบทตั้งคำว่า “ความสุขที่มั่นคง” หมายถึงความสุขที่ไม่หวั่นไหว ไม่ขึ้นลงตามสิ่งภายนอก ในทางธรรมขั้นสูงหมายถึงความสุขจากการหลุดพ้น ในชีวิตประจำวันหมายถึงความสุขที่เกิดจากการดำเนินชีวิตถูกต้อง ไม่มีเรื่องเดือดร้อนตามมา ความสุขเช่นนี้เกิดได้ง่ายขึ้นเมื่อมีกัลยาณมิตรคอยชี้แนะ
ประโยคสะพาน + ที่มา ๑ผู้ที่คบคนชั่วย่อมไม่อาจมีความสุขได้อย่างแท้จริง ทั้งยังนำตนให้ประสบโทษและความเสียหาย เหมือนกิ้งก่าที่เข้าไปอยู่ในฝูงเหี้ย ย่อมพลอยได้รับภัยไปด้วย สมดังพุทธศาสนสุภาษิตที่มาในคัมภีร์ขุทฺทกนิกาย ชาตก เอกนิปาต ว่า
อธิบายบทเชื่อม ๑อธิบายความว่า พุทธภาษิตบทนี้เตือนให้รู้จักระมัดระวังในการคบคน เพราะคนที่เราคบหาย่อมมีส่วนชักนำชีวิตของเรา หากคบผู้ที่ชอบทำความชั่ว แล้วหลงเชื่อหรือทำตามเขา ความเดือดร้อนก็อาจตามมาถึงตนเองและคนรอบข้างได้
อธิบายบทเชื่อม ๑ในอรรถกถาโคธชาดก มีเรื่องเล่าว่า ลูกของพญาเหี้ยผูกมิตรกับกิ้งก่า แม้พ่อจะห้ามปรามก็ไม่ยอมฟัง เมื่อเติบโตขึ้น ลูกพญาเหี้ยยังคงกอดทับกิ้งก่าอย่างที่เคยเล่นกัน จนกิ้งก่าเจ็บปวดและคิดทำลายฝูงเหี้ย จึงชักนำนายพรานมายังที่อยู่ของฝูง ทำให้เกิดความพินาศ ส่วนพญาเหี้ยได้เตรียมทางหนีไว้ล่วงหน้า จึงรอดพ้นภัยได้ เรื่องนี้เตือนว่า การคบหาโดยขาดความรอบคอบและไม่รับฟังคำตักเตือน อาจนำภัยมาถึงคนหมู่มากได้
อธิบายบทเชื่อม ๑คำว่า “ความสุขโดยส่วนเดียว” ในที่นี้อธิบายให้เข้าใจง่ายว่า ความสุขอย่างเต็มที่ ผู้ที่คบคนชั่วอาจได้รับความสนุกหรือผลประโยชน์อยู่บ้าง แต่หากความสนุกนั้นชักนำให้ทำผิด หรือผลประโยชน์นั้นได้มาด้วยการทุจริต ก็ย่อมเป็นเหตุแห่งความเดือดร้อนภายหลัง จึงควรพิจารณาให้ดีว่า คนที่เราคบนั้นชวนเราไปในทางใด ชวนให้ซื่อสัตย์ ขยัน และรับผิดชอบ หรือชวนให้หลอกลวง เบียดเบียน และละทิ้งหน้าที่
ประโยคสะพาน + ที่มา ๒เมื่อบุคคลคบคนชั่วย่อมถูกชักนำไปสู่ความเสื่อมและทุคติ แต่เมื่อคบคนดี ย่อมได้รับการชักนำไปสู่ความเจริญและสุคติ การเลือกคบคนจึงเป็นเรื่องสำคัญยิ่งของชีวิต สมดังพุทธศาสนสุภาษิตที่มาในคัมภีร์ขุทฺทกนิกาย ชาตก วีสตินิปาต ว่า
อธิบายบทเชื่อม ๒อธิบายความว่า คำว่า “สัตบุรุษ” หมายถึงคนดี คนที่ประพฤติชอบ ส่วน “อสัตบุรุษ” หมายถึงคนที่ไม่ดี ประพฤติผิดธรรม พุทธภาษิตบทนี้สอนหลักสำคัญในการเลือกคบคน เพราะคนที่เราคบย่อมมีอิทธิพลต่อทิศทางชีวิตของเรา
อธิบายบทเชื่อม ๒ที่กล่าวว่าอสัตบุรุษนำไปสู่นรก หมายความว่า คนไม่ดีมักชักชวนให้ทำความชั่ว เช่น การพนัน สิ่งเสพติด การลักขโมย หรือการทำร้ายผู้อื่น เมื่อทำตามก็ย่อมได้รับผลเป็นความทุกข์เดือดร้อน ทั้งในชีวิตนี้และชีวิตหน้า ส่วนสัตบุรุษย่อมแนะนำในทางที่ดี ชักชวนให้ทำความดี เป็นแบบอย่างที่ดี และเตือนเมื่อเราหลงผิด การคบสัตบุรุษจึงนำไปสู่สุคติ คือความเจริญและความสุข
อธิบายบทเชื่อม ๒การเลือกคบคนไม่ได้หมายถึงการดูถูกหรือเกลียดชังผู้ที่ประพฤติไม่ดี เรายังมีเมตตาและปรารถนาดีต่อเขาได้ แต่ไม่ควรสนิทสนมจนถูกชักจูงไปในทางที่ผิด โดยเฉพาะผู้ที่ยังมีใจไม่มั่นคงพอ นอกจากนี้ การพิจารณาว่าใครเป็นสัตบุรุษ ควรดูที่ความประพฤติ มิใช่ดูที่ฐานะหรือรูปลักษณ์ภายนอก
ตัวอย่างในชีวิตในชีวิตประจำวัน ผู้ที่เคยติดอบายมุข เมื่อตัดสินใจลดละการคบเพื่อนกลุ่มเดิม หันมาปรึกษาผู้ที่มีประสบการณ์และปฏิบัติตามคำแนะนำ ย่อมมีโอกาสสร้างชีวิตใหม่ได้ นักเรียนที่เลือกครูที่ปรึกษาที่ดีและตั้งใจทำตามคำแนะนำ ย่อมพัฒนาได้เร็ว ผู้ที่เริ่มต้นธุรกิจ หากมีที่ปรึกษาที่ซื่อสัตย์และรับฟังคำแนะนำอย่างจริงจัง ย่อมหลีกเลี่ยงความผิดพลาดได้มาก
สรุปสรุปความว่า ผู้ที่ปรารถนาความสุขที่มั่นคงจึงควรเลือกคบคนอย่างมีหลัก เว้นมิตรชั่ว คบคนดี และนำคำสอนของคนดีมาปฏิบัติอย่างจริงจัง สมดังธรรมภาษิตที่ยกขึ้นเป็นนิกเขปบทเบื้องต้นว่า
ปิดท้ายมีนัยดังพรรณนามาด้วยประการฉะนี้ ฯ