อารัมภบทअब अध्ययन र अभ्यासको मार्गदर्शनका लागि माथि उल्लेख गरिएको धम्म-विषयको अर्थलाई विस्तारपूर्वक व्याख्या गरिनेछ।

อธิบายบทตั้งव्याख्या यस प्रकार छ: यो सूक्तिले सिकाउँछ कि खराब कर्म गर्नेले साँचो गुप्त ठाउँ पाउन सक्दैन। मूर्खले कसैले नदेख्ने ठाउँलाई गुप्त ठाउँ ठान्छ, त्यसैले ऊ खराब गर्ने आँट गर्छ, तर वास्तवमा वनजस्तो शान्त देखिने ठाउँमा पनि अरूले थाहा पाउन र देख्न सक्छन्। पालिमा "वनभूतानि" शब्दको शाब्दिक अर्थ हो वनका भूतहरू, अर्थात् वनमा बस्ने प्राणीहरू। त्यसैले यस पङ्क्तिको शाब्दिक अर्थ हो "वनका भूतहरूले (त्यो कर्म) देख्छन्"। पुस्तकले यसको भावार्थ "मानिसहरूले त्यसलाई वनको रूपमा देख्छन्" भनी गरेको छ। दुवैले एउटै कुरातिर सङ्केत गर्छन्: मूर्खले कसैले देखेको छैन भनी ठानेको कुरा वास्तवमा सधैं कसैले न कसैले देखिरहेको हुन्छ।

ขยายความบทตั้งयो गाथा जातकमा आउँछ, जसको कथा छोटकरीमा यस्तो छ: एक जना आचार्यले आफ्ना शिष्यहरूको शील जाँच्न चाहेर उनीहरूलाई कसैले नदेख्ने गरी धन चोरेर ल्याउन भने। धेरैजसो शिष्यहरूले त्यसै गरे, तर बोधिसत्त भएका शिष्यले त्यसो गर्न मानेनन् र भने कि खराब गर्नेका लागि संसारमा गुप्त ठाउँ हुँदैन; कम्तीमा आफैंलाई त थाहा हुन्छ। त्यसैले आचार्य ती शिष्यसँग प्रसन्न भए। यस कथाले देखाउँछ कि साँचो शीलवान् व्यक्तिले कसैले देख्दैन भनी ठानेको ठाउँमा पनि खराब काम गर्दैन।

ขยายความบทตั้งयससँग सम्बन्धित धम्म हिरी र ओत्तप्प हुन्, जुन लोकको रक्षा गर्ने धम्म हुन्। हिरी भनेको खराबीप्रति मनको लाज हो, र ओत्तप्प भनेको खराबीको फलको डर हो। हिरी भएको व्यक्तिलाई थाहा हुन्छ कि ऊ आफैं आफ्ना कर्मको साक्षी हो, र गरिएका कर्मले कसैले देखोस् वा नदेखोस्, आफ्ना कारणअनुसार फल दिन्छन्। त्यसैले अध्येताले यसलाई समातिने डर मात्र नठानी भित्रबाट भलाइलाई दृढ बनाउने अभ्यास ठान्नुपर्छ।

ประโยคสะพาน + ที่มา ๑पूर्ण दुःशीलताले त्यसको आचरण गर्नेको जीवनलाई ढाक्छ, जसरी मालुवा लहराले सालको रूखलाई बेरेर ढाल्छ। यसरी शीलहीन व्यक्तिले आफूलाई शत्रुले गर्न सक्नेभन्दा पनि बढी हानि गर्छ। यो खुद्दकनिकाय-धम्मपदमा आएको बुद्धवचनअनुरूप छ:

อธิบายบทเชื่อม ๑व्याख्या यस प्रकार छ: यो सूक्तिले दुःशील हुनुको, अर्थात् शील नहुनु र शरीर तथा वाणीको आचरण बिग्रिएको हुनुको दोष देखाउँछ। "अच्चन्तदुस्सील्यं" को अर्थ हो अत्यन्त दुःशीलता, वा व्यक्तिलाई पूरै वशमा पार्ने दुःशीलता। "मालुवा" एउटा लहरा हो, जसले ठूला रूखहरूमा बेरिँदै चढ्छ; बढ्दै जाँदा त्यसले रूखलाई यति ढाक्छ कि अन्त्यमा त्यो रूख भाँचिएर ढल्छ। अन्तिम पङ्क्ति "यथा नं इच्छती दिसो" को शाब्दिक अर्थ हो "जस्तो शत्रुले उसका लागि चाहन्छ"। "दिसो" शब्दको अर्थ हो शत्रु वा नराम्रो चिताउने व्यक्ति। पुस्तकले यसको भावार्थ "कुनै अपराधीको कैदमा परेजस्तो" भनी गरेको छ, ताकि दुःशील व्यक्ति शत्रुले देख्न चाहेको अवस्थामा पर्छ, अर्थात् आफ्नै खराबीले बाँधिएको र स्वतन्त्र नभएको हुन्छ भन्ने चित्र देखियोस्। त्यसैले यस गाथाको मुख्य अर्थ यो हो कि दुःशील व्यक्तिले आफूलाई त्यति नै हानि पुर्‍याउन सक्छ जति शत्रुले पुर्‍याउन सक्थ्यो।

อธิบายบทเชื่อม ๑धम्मपद अट्ठकथामा यो गाथा देवदत्तको प्रसङ्गमा भनिएको हो, जो ईर्ष्यालु थियो र जसले धेरै खराब कर्म गरेको थियो। ती खराब कर्महरू थुप्रिँदै गएर अन्त्यमा उसैको विनाश ल्याए। त्यसैले भगवान् बुद्धले उपमा दिनुभयो कि दुःशीलताले त्यस्तो व्यक्तिलाई मालुवा लहराले साल रूखलाई ढाकेजस्तै ढाक्छ। दुःशील व्यक्तिले आफूलाई त्यति नै हानि पुर्‍याउँछ जति शत्रु वा अपराधीले उसलाई गर्न चाहन्छ, र यसका लागि अरू कसैले उसलाई हानि पुर्‍याउनु पर्दैन।

อธิบายบทเชื่อม ๑ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने, मालुवा लहराको उपमाले देखाउँछ कि खराबी प्रायः सानो कुराबाट सुरु हुन्छ र बिस्तारै बेरिँदै जान्छ, यहाँसम्म कि त्यसबाट छुट्न गाह्रो हुन्छ। शीलको उल्लङ्घन पनि त्यस्तै हो: त्यो असावधानी वा बानीबाट सुरु हुन्छ, तर छाडिदिए त्यो स्वभाव बन्छ। यो सूक्तिले कहिल्यै भूल गरेकाहरूको निन्दा गर्दैन, किनकि होस आएर फेरि शील पालन गर्नेले त्यो लहरा काट्न सक्छ। धम्मको वर्गीकरणमा शील समाधि र प्रज्ञाको आधार हो, त्यसैले शील अपूर्ण भएको व्यक्तिलाई उच्च धम्ममा अगाडि बढ्न गाह्रो हुन्छ।

ประโยคสะพาน + ที่มา ๒फुट पार्ने, छिटो रिसाउने, कञ्जुस वा धनमा डुबेका मानिसको सङ्गत गर्ने व्यक्तिलाई तिनका यी बानीले आफूसँगै पतनतर्फ तान्छन्। त्यसैले प्रज्ञावान् साथी छान्नमा अत्यन्त सावधान रहन्छ। यो खुद्दकनिकाय-थेरगाथामा आएको बुद्धवचनअनुरूप छ:

อธิบายบทเชื่อม ๒व्याख्या यस प्रकार छ: यो सूक्तिले पण्डितले मित्रता गर्नु नहुने चार प्रकारका मानिसहरू बताउँछ: चुक्ली लगाउने (पिसुण), जसले फुट ल्याउन यताको कुरा उता लैजान मन पराउँछ; रिसाहा (कोधन), जो छिट्टै रिसाउँछ र रिस पालेर राख्छ; कन्जुस (मच्छरी), जसले आफ्नो कुरामा मोह गरेर बाँड्न चाहँदैन; र सम्पत्तिमा रमाउने (विभूतिनन्दी)। त्यसपछि यसले निष्कर्ष दिन्छ कि दुर्जन (कापुरिस) को सङ्गत निकृष्ट हो। पालिमा "विभूति" शब्दका दुई अर्थ हुन सक्छन्: समृद्धि वा सम्पत्ति, र विनाश। पुस्तकले पहिलो अर्थअनुसार अनुवाद गरेको छ, अर्थात् धन र समृद्धिमा यति डुबेको व्यक्ति कि उसले धम्म बिर्सन्छ। दोस्रो अर्थ लिने हो भने, यसको अर्थ अरूको विनाशमा रमाउने व्यक्ति हुन्छ, अर्थात् कसैलाई खस्किएको देखेर खुसी हुने, र यो पनि सङ्गत गर्नु नहुने मानिसको लक्षण हो।

อธิบายบทเชื่อม ๒यो गाथा थेरगाथामा आउँछ, जुन मूर्खहरूको सङ्गतको दोष आफ्नै अनुभवबाट देखेका थेरका वचन हुन्। यस गाथाको आशय मानिसहरूलाई उनीहरूको शरीर, वाणी र मनको आचरणबाट चिन्न सिकाउनु हो, किनकि यी चारै लक्षण नजिक रहनेहरूका लागि दुःखको कारण बन्छन्। चुक्ली लगाउनेले एकता नष्ट गर्छ, रिसाहाले वातावरण तातो बनाउँछ, र कन्जुसले आवश्यकताको बेला सहयोग गर्दैन। सम्पत्तिमा हराएको व्यक्तिले मानिसको मूल्य भलाइभन्दा धनले नाप्छ, अनि अरूको विनाशमा रमाउने व्यक्ति आफ्नै मित्रलाई पनि भूल गरेको बेला झन् चोट पुर्‍याउन तयार हुन्छ।

อธิบายบทเชื่อม ๒"कापुरिस" शब्दको सोझो अर्थ हो घृणित पुरुष, अर्थात् सत्पुरुषका गुण नभएको व्यक्ति। त्यसैले यस गाथाका चार लक्षण त्यस्तो व्यक्तिलाई चिन्ने चिह्न हुन्, र ती विकास गर्नुपर्ने गुणहरूका विपरीत हुन्, अर्थात् मेल गराउने वाणी, धैर्य, त्याग, सन्तोष र मुदिता, अर्थात् अरूको भलो हुँदा खुसी हुनु। साथै, यो गाथाले कसैलाई हेला वा घृणा गर्न सिकाउँदैन, किनकि सबैमा केही न केही रिस वा कन्जुसी हुन सक्छ, बरु सामान्यतया यस्तै स्वभाव भएकाहरूसँग घनिष्ठता नबढाउन चेतावनी दिन्छ, ताकि हामी पनि उनीहरूमा विलीन नहोऔं।

ตัวอย่างในชีวิตदैनिक जीवनमा, आचार्य उपस्थित हुँदा मात्र वन्दना र पाठ गर्ने सामणेरले एक्लै हुँदा पनि नियमित अभ्यास गर्नेले जति लाभ पाउँदैन। प्रकट र गुप्त दुवै ठाउँमा विनय पालन गर्ने भिक्षुको मन व्याकुल हुँदैन। कसैले देख्दैन भनी परीक्षामा चोरेर लेख्ने विचार गर्ने विद्यार्थीलाई पनि मनभित्र थाहा हुन्छ कि त्यो ज्ञान उसको आफ्नो होइन। प्रमाण छैन भनी थोरै-थोरै हिनामिना गर्ने कर्मचारीको सत्य एक दिन बाहिर आउन सक्छ।

สรุปनिष्कर्षमा: हामीले कसैले देखोस् वा नदेखोस्, सुरुदेखि अन्त्यसम्म एकनासले भलाइ गर्ने अभ्यास गर्नुपर्छ, र मनमा हिरी र ओत्तप्प राख्नुपर्छ। केही गर्नुअघि आफैंलाई सोध्नुपर्छ कि अरूले थाहा पाए वा देखे भने हामीलाई लाज लाग्छ कि लाग्दैन; लाज लाग्छ भने गुप्त ठाउँमा पनि त्यो गर्नु हुँदैन। यो आरम्भमा विषयका रूपमा उद्धृत गरिएको धम्म-वचनअनुरूप छ:

ปิดท้ายयसरी माथि वर्णन गरिएअनुसार यसको आशय स्पष्ट गरियो।