อารัมภบทบัดนี้ จักได้อธิบายขยายเนื้อความแห่งกระทู้ธรรมภาษิตที่ได้ลิขิตไว้ ณ เบื้องต้น เพื่อเป็นแนวทางแห่งการศึกษาและประพฤติปฏิบัติสืบต่อไป

อธิบายบทตั้งอธิบายความว่า คำว่า “ความสำรวม” หมายถึงการระมัดระวังและควบคุมความประพฤติ มิให้เป็นไปในทางที่ผิดหรือก่อความเดือดร้อน ส่วนคำว่า “ในที่ทั้งปวง” ในที่นี้หมายถึงการสำรวมในทวารทั้งปวง ครอบคลุมทั้งการรับรู้ การกระทำ คำพูด และความคิด สุภาษิตนี้จึงสอนให้บุคคลมีความระมัดระวังอย่างทั่วถึง ไม่ปล่อยให้ความเผลอเรอหรือกิเลสชักนำไปสู่การเบียดเบียนตนเองและผู้อื่น

ขยายความบทตั้งในพระธรรมบท ภิกขุวรรค พระพุทธองค์ทรงแสดงคุณของความสำรวมทางตา หู จมูก ลิ้น กาย วาจา และใจ ตลอดจนความสำรวมในทวารทั้งปวง พร้อมทั้งตรัสถึงภิกษุผู้สำรวมในทวารทั้งปวงว่าย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวงได้ ข้อความนี้แสดงถึงความสำคัญของความสำรวมในการปฏิบัติธรรมเพื่อความพ้นทุกข์ มิได้หมายเพียงการมีกิริยาสุภาพเรียบร้อย แต่ครอบคลุมถึงการฝึกฝนมิให้อกุศลเข้าครอบงำจิตใจด้วย

ขยายความบทตั้งความสำรวมทางกาย ได้แก่ การเว้นจากการทำร้าย การลักขโมย และการประพฤติผิดในกาม ความสำรวมทางวาจา ได้แก่ การเว้นจากคำเท็จ คำส่อเสียด คำหยาบ และคำเพ้อเจ้อ ส่วนความสำรวมทางใจ ได้แก่ การระวังมิให้ความโลภ ความโกรธ และความหลงครอบงำจนชักนำให้คิด พูด หรือทำสิ่งที่เป็นโทษ นอกจากนี้ ยังควรฝึกสำรวมอินทรีย์ คือระมัดระวังในการรับรู้ทางตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ เมื่อได้เห็น ได้ยิน หรือรับรู้อารมณ์ต่าง ๆ ก็มีสติ ไม่ปล่อยให้ความชอบหรือความไม่ชอบนำไปสู่อกุศลและการเบียดเบียน

ประโยคสะพาน + ที่มา ๑ผู้มีปัญญาย่อมรู้ว่าสิ่งใดเป็นประโยชน์และสิ่งใดเป็นโทษ จึงรักษาศีลให้บริสุทธิ์ ไม่ยอมล่วงละเมิดข้อห้ามเพื่อแลกกับประโยชน์เล็กน้อย สมดังพุทธศาสนสุภาษิตที่มาในคัมภีร์ขุทฺทกนิกาย อิติวุตฺตก ว่า

อธิบายบทเชื่อม ๑อธิบายความว่า คำว่า “ปราชญ์” หมายถึงผู้มีปัญญา รู้จักพิจารณาว่าสิ่งใดเป็นประโยชน์ สิ่งใดเป็นโทษ ส่วนคำว่า “พึงรักษาศีล” หมายถึงควรสำรวมกายและวาจาให้เรียบร้อยตามสิกขาบทที่ตนรักษา พุทธภาษิตบทนี้สอนให้ผู้มีปัญญาเห็นความสำคัญของความประพฤติดีงาม และตั้งใจรักษาศีลด้วยความเข้าใจในคุณประโยชน์ มิใช่เพียงทำตามผู้อื่นโดยไม่รู้เหตุผล

อธิบายบทเชื่อม ๑ในสุขปัตถนาสูตร พระพุทธองค์ตรัสว่า ผู้มีปัญญาเมื่อปรารถนาความสุข ๓ ประการ พึงรักษาศีล ความสุขเหล่านั้น ได้แก่ ความสรรเสริญ การได้โภคทรัพย์ และการไปเกิดในสวรรค์หลังจากตายแล้ว หลักธรรมนี้แสดงให้เห็นว่า ศีลเป็นเหตุเกื้อหนุนประโยชน์ทั้งในปัจจุบันและในภายหน้า ผู้มีปัญญาจึงควรพิจารณาผลของความประพฤติให้กว้างไกล ไม่ยอมละทิ้งความถูกต้องเพื่อความพอใจหรือผลประโยชน์เฉพาะหน้า

อธิบายบทเชื่อม ๑ในด้านความสรรเสริญ ความซื่อสัตย์และการไม่เบียดเบียนเป็นความประพฤติที่ผู้รู้ยกย่อง และช่วยสร้างความไว้วางใจในการอยู่ร่วมกัน ในด้านโภคทรัพย์ การไม่ทุจริตและไม่ประมาทเป็นพื้นฐานที่เกื้อหนุนการประกอบอาชีพสุจริตและการรักษาทรัพย์ ทั้งนี้ การดำรงชีวิตให้มั่นคงยังต้องอาศัยความขยัน ความสามารถ และการใช้จ่ายอย่างเหมาะสมประกอบด้วย ส่วนการไปเกิดในสวรรค์เป็นอานิสงส์ในภายหน้าที่พระสูตรกล่าวถึง ผู้มีปัญญาจึงเห็นคุณค่าของศีลทั้งในฐานะความดีที่ควรปฏิบัติและเหตุแห่งความสุขที่ควรสร้างไว้

ตัวอย่างในชีวิตในชีวิตประจำวัน ความสำรวมแสดงออกได้ผ่านการกระทำที่เหมาะสม เช่น การไม่ส่งเสียงดังรบกวนผู้อื่นในที่สาธารณะ การใช้สื่อสังคมออนไลน์โดยไม่กล่าวคำหยาบ ไม่ใส่ร้าย และไม่ส่งต่อข้อความโดยขาดการพิจารณา ซึ่งช่วยลดเหตุแห่งความขัดแย้งและความเดือดร้อน สำหรับนักเรียน เมื่อเห็นเพื่อนประสบความสำเร็จ หากเกิดความอิจฉาก็ควรมีสติระวังใจ ไม่พูดหรือทำสิ่งที่ทำร้ายเพื่อน แล้วหันมาพัฒนาความสามารถของตน ความสำรวมเช่นนี้เป็นการฝึกให้เลือกปฏิบัติอย่างรับผิดชอบ แทนการทำตามอารมณ์โดยขาดความยั้งคิด

สรุปสรุปความว่า ผู้ที่ปรารถนาความสงบสุขในชีวิตจึงควรฝึกความสำรวมอยู่เสมอ ทั้งในการรับรู้ การกระทำ คำพูด และความคิด โดยนำไปปฏิบัติในทุกสถานที่และทุกโอกาส ความสำรวมเปรียบเสมือนรั้วที่ช่วยป้องกันมิให้เผลอล่วงไปในความชั่ว และเป็นพื้นฐานเกื้อหนุนการพัฒนาจิตใจและปัญญา เมื่อฝึกฝนอย่างต่อเนื่อง ย่อมช่วยให้ดำเนินชีวิตอย่างรอบคอบและลดการเบียดเบียน สมดังธรรมภาษิตที่ยกขึ้นเป็นนิกเขปบทเบื้องต้นว่า

ปิดท้ายมีนัยดังพรรณนามาด้วยประการฉะนี้ ฯ