อารัมภบทบัดนี้ จักได้อธิบายขยายเนื้อความแห่งกระทู้ธรรมภาษิตที่ได้ลิขิตไว้ ณ เบื้องต้น เพื่อเป็นแนวทางแห่งการศึกษาและประพฤติปฏิบัติสืบต่อไป

อธิบายบทตั้งอธิบายความว่า เป็นถ้อยคำยกย่องความประเสริฐของศีล คำว่า “เป็นเยี่ยม” หมายถึงยอดเยี่ยมหรือไม่มีสิ่งอื่นยิ่งกว่า ในบริบทนี้มุ่งเน้นคุณค่าของความประพฤติดีงามว่าเป็นสิ่งสำคัญที่ควรยกย่อง เพราะศีลช่วยให้บุคคลสำรวมกายและวาจา เว้นจากการเบียดเบียน และเป็นพื้นฐานสำคัญของการอยู่ร่วมกันอย่างสงบสุข

ขยายความบทตั้งศีลมีคุณค่าต่อสังคมเพราะช่วยยับยั้งการกระทำที่ก่อความเดือดร้อน เมื่อผู้คนเว้นจากการฆ่าและทำร้ายกัน การลักขโมย การประพฤติผิดในกาม การกล่าวเท็จ และการดื่มสุราเมรัยอันเป็นเหตุแห่งความประมาท ย่อมช่วยลดเหตุแห่งความขัดแย้งและความเสียหาย ทั้งยังเพิ่มความไว้วางใจในการอยู่ร่วมกัน การรักษาศีลจึงมิใช่เรื่องส่วนตัวเท่านั้น แต่เป็นการรับผิดชอบต่อความสงบสุขของส่วนรวมด้วย

ขยายความบทตั้งนอกจากประโยชน์ในการอยู่ร่วมกันแล้ว ศีลยังเป็นพื้นฐานเกื้อหนุนการฝึกจิตและการเจริญปัญญา ผู้รักษาศีลย่อมมีเหตุให้ไม่เดือดร้อนใจเพราะการกระทำผิดของตน ความไม่เดือดร้อนใจนี้ช่วยให้จิตพร้อมต่อการฝึกสมาธิ และเมื่อจิตตั้งมั่น ก็เอื้อต่อการพิจารณาสิ่งต่าง ๆ อย่างรอบคอบและตรงตามความเป็นจริง ทั้งนี้ ต้องอาศัยการศึกษา การฝึกฝน และการพิจารณาอย่างถูกต้องประกอบกัน ศีล สมาธิ และปัญญาจึงเป็นธรรมที่เกื้อหนุนกันในการพัฒนาชีวิต

ขยายความบทตั้งในสีลวีมังสนชาดกและอรรถกถา มีการกล่าวถึงงูพิษที่ได้รับคำยกย่องว่ามีศีล เพราะไม่กัดและไม่เบียดเบียนใคร เรื่องนี้นำลักษณะของการไม่เบียดเบียนมาแสดงให้เห็นคุณค่าของศีล แม้แต่สัตว์ที่คนหวาดกลัว เมื่อไม่ทำร้ายผู้อื่นก็ยังได้รับคำชื่นชม บุคคลจึงควรเห็นความสำคัญของการสำรวมความประพฤติ และไม่ใช้กำลังหรือความสามารถของตนไปก่อความเดือดร้อนแก่ใคร

ประโยคสะพาน + ที่มา ๑ศีลคือความประพฤติดีงามและการสำรวมกายวาจา มีคุณค่าเกื้อกูลชีวิตในทุกช่วงวัย และยังประโยชน์ให้สำเร็จต่อเนื่องไปจนกระทั่งถึงวัยชรา สมดังพุทธศาสนสุภาษิตที่มาในคัมภีร์สํยุตฺตนิกาย สคาถวคฺค ว่า

อธิบายบทเชื่อม ๑อธิบายความว่า คำว่า “ศีล” หมายถึงความประพฤติที่ดีงาม การสำรวมกายและวาจาให้เรียบร้อย โดยเว้นจากการกระทำและคำพูดที่เป็นโทษ ส่วนคำว่า “ตราบเท่าชรา” หมายถึงจนกระทั่งถึงวัยแก่เฒ่า พุทธศาสนสุภาษิตที่ว่า “สีลํ ยาว ชรา สาธุ” แปลว่า “ศีลยังประโยชน์ให้สำเร็จตราบเท่าชรา” สอนให้เห็นว่า ศีลมีคุณค่าและเกื้อกูลชีวิตในทุกช่วงวัย ไม่ว่าจะเป็นเด็ก ผู้ใหญ่ หรือผู้สูงอายุ การรักษาศีลก็เป็นสิ่งดีงามและก่อให้เกิดประโยชน์เสมอ

อธิบายบทเชื่อม ๑ในชราสูตร สังยุตตนิกาย สคาถวรรค เทวดาทูลถามพระพุทธเจ้าถึงสิ่งที่ยังประโยชน์ให้สำเร็จจนกระทั่งชรา พระองค์ตรัสตอบว่าคือศีล อรรถกถาอธิบายความข้อนี้โดยเปรียบเทียบกับเครื่องประดับภายนอก เพื่อชี้ให้เห็นว่า ศีลเป็นความงามที่เหมาะแก่บุคคลทุกวัย ทั้งวัยเด็ก วัยกลางคน และวัยชรา แม้ความงามและกำลังของร่างกายจะเปลี่ยนแปลงไปตามกาลเวลา แต่คุณค่าของความประพฤติดีมิได้ลดลงเพียงเพราะบุคคลมีอายุมากขึ้น ผู้ที่รักษาศีลจึงสามารถดำรงความดีงามของตนไว้ได้จนถึงวัยแก่เฒ่า

อธิบายบทเชื่อม ๑ประโยชน์ของศีลมิได้อยู่เพียงการได้รับความรักหรือคำยกย่องจากผู้อื่น แต่ยังอยู่ที่การไม่ก่อความเดือดร้อนจากการเบียดเบียน การทุจริต และการกล่าวเท็จ ผู้รักษาศีลย่อมมีเหตุให้สบายใจเมื่อระลึกถึงความประพฤติของตน อีกทั้งความซื่อสัตย์และการไม่เอาเปรียบกันยังช่วยสร้างความไว้วางใจในการอยู่ร่วมกัน การรักษาศีลอย่างต่อเนื่องจึงเป็นการฝึกความประพฤติดีงามให้มั่นคงขึ้น และเกื้อกูลทั้งตนเองและสังคม

ตัวอย่างในชีวิตในชีวิตประจำวัน ชุมชนที่ผู้คนซื่อสัตย์ ไม่ลักขโมย และไม่ทำร้ายกัน ย่อมมีพื้นฐานที่ดีของความปลอดภัยและความน่าอยู่ คนทำงานที่ไม่ทุจริตและไม่หลอกลวงย่อมช่วยสร้างความเชื่อถือในการทำงานร่วมกัน ส่วนนักเรียนที่ไม่หยิบของเพื่อนโดยไม่ได้รับอนุญาต ไม่กล่าวเท็จ และไม่รังแกผู้อื่น ก็มีส่วนทำให้ห้องเรียนเป็นสถานที่ที่ทุกคนอยู่ร่วมกันได้อย่างสบายใจ ตัวอย่างเหล่านี้แสดงให้เห็นว่า คุณของศีลปรากฏได้ในการดำเนินชีวิตของคนทุกวัย

สรุปสรุปความว่า ผู้ที่ปรารถนาจะดำเนินชีวิตอย่างดีงามจึงควรรักษาศีลให้มั่นคง ควบคู่กับการพัฒนาจิตใจและปัญญา พร้อมทั้งชักชวนผู้อื่นให้เห็นประโยชน์ของการไม่เบียดเบียนด้วยคำพูดที่เหมาะสมและการเป็นแบบอย่างที่ดี เมื่อแต่ละคนรับผิดชอบความประพฤติของตน ก็ย่อมมีส่วนเกื้อหนุนให้สังคมสงบสุข คุณประโยชน์ทั้งต่อตนเองและส่วนรวมนี้แสดงถึงความประเสริฐของศีล สมดังธรรมภาษิตที่ยกขึ้นเป็นนิกเขปบทเบื้องต้นว่า

ปิดท้ายมีนัยดังพรรณนามาด้วยประการฉะนี้ ฯ