อารัมภบทअब अध्ययन र अभ्यासको मार्गदर्शनका लागि माथि उल्लेख गरिएको धम्म-विषयको अर्थलाई विस्तारपूर्वक व्याख्या गरिनेछ।

อธิบายบทตั้งव्याख्या यस प्रकार छ: यो सूक्ति "सति लोकस्मि जागरो" को अर्थ हो "स्मृति लोकमा जागा रहने धम्म हो।" यसको अभिप्राय हो कि स्मृतिले व्यक्तिलाई अप्रमादपूर्वक, नभुली र भलाइ गर्न बेवास्ता नगरी जीवन बिताउन मनलाई सचेत गराउँछ। "स्मृति" भन्नाले सम्झन सक्नु, नभुल्नु र मनलाई गरिरहेको काममा राख्नु बुझिन्छ, जसले कर्तव्य, गर्नुपर्ने कुरा र त्याग्नुपर्ने कुरा सम्झन सघाउँछ। त्यसैले स्मृति भएको व्यक्ति जागा रहेको व्यक्तिजस्तो हो, किनकि उसले जीवनलाई प्रमादको पछि लाग्न दिँदैन।

ขยายความบทตั้งयहाँ निद्राले स्वाभाविक रूपमा सुत्नुलाई बुझाउँदैन, बरु प्रमाद, बेहोसी र विभिन्न कुरामा मोहित भएर कर्तव्य बिर्सनु र सहीपनलाई बेवास्ता गर्नुको उपमा हो। यसरी मन सुतेको व्यक्ति सजिलै क्लेशको वशमा पर्छ, जसरी पहरेदार सुतेको घरमा चोरले भित्र पसेर धन चोर्ने मौका पाउँछ। त्यसैले स्मृति मनको ढोकाको पहरा दिने पहरेदारजस्तो हो, जसले भावनाको पछि बेहोसीमा बग्न नदिन सचेत गराइरहन्छ। जब लोभ, क्रोध वा मोह उत्पन्न हुन्छ, स्मृतिले मनलाई सावधान राख्नुपर्छ भनी सम्झन सघाउँछ, र हानि पुर्‍याउन सक्ने वचन वा कर्मलाई प्रज्ञाले विचार गरेर रोक्ने अवसर दिन्छ।

ขยายความบทตั้งयस व्याख्यासँग मेल खाने धम्म जागरसुत्तमा पाइन्छ, जसमा भनिएको छ: पाँच इन्द्रिय जागा रहँदा पाँच नीवरण सुतेका मानिन्छन्, र पाँच नीवरण सुत्दा पाँच इन्द्रिय जागा मानिन्छन्। पाँच इन्द्रिय हुन्: श्रद्धा, वीर्य, स्मृति, समाधि र प्रज्ञा; यी चित्तको विकासलाई सघाउने महत्त्वपूर्ण धम्म हुन्। पाँच नीवरण हुन्: कामच्छन्द, अर्थात् कामप्रतिको रुचि; ब्यापाद, अर्थात् अरूको अहित चिताउनु; थीनमिद्ध, अर्थात् मनको खिन्नता र आलस्य; उद्धच्चकुक्कुच्च, अर्थात् मनको चञ्चलता र पछुतो; र विचिकिच्छा, अर्थात् शङ्का र दुविधा; यी चित्तलाई भलाइमा अगाडि बढ्न रोक्ने धम्म हुन्। त्यसैले इन्द्रियहरू जागा रहनु र नीवरणहरू सुत्नु अकुशल धम्मलाई हावी हुन नदिई कुशल धम्मअनुसार जीवन बिताउनुलाई देखाउने उपमा हो।

ขยายความบทตั้งजागरसुत्तको अट्ठकथाले व्याख्या गर्छ कि पाँच इन्द्रियले सम्पन्न व्यक्ति सुतिरहेको बेला पनि जागा मानिन्छ, किनकि ऊ अप्रमादी छ र कुशलले युक्त छ; तर पाँच नीवरणले युक्त व्यक्ति अन्य इरियापथमा रहँदा पनि सुतेको मानिन्छ, किनकि ऊ प्रमादी छ र अकुशलले युक्त छ। त्यसैले "सुतिरहेको बेला पनि जागा मानिन्छ" भन्नुको अर्थ धम्मको मार्गमा अप्रमादी हुनु हो; यसको अर्थ सुतिरहेको बेला पनि वरपरका घटना वा खतरालाई निरन्तर थाहा पाइरहन्छ भन्ने होइन।

ประโยคสะพาน + ที่มา ๑स्मृतिमान् व्यक्तिले आफ्नो आत्मनिरीक्षण गर्न जान्दछ र आफ्ना कमजोरी देखेर सुधार्छ। त्यसैले ऊ श्रेष्ठ बन्छ र हरेक दिन अघिल्लो दिनभन्दा असल हुँदै जान्छ। यो संयुत्तनिकाय-सगाथावग्गमा आएको बुद्धवचनअनुरूप छ:

อธิบายบทเชื่อม ๑व्याख्या यस प्रकार छ: यसले सिकाउँछ कि स्मृति एउटा महत्त्वपूर्ण गुण हो जसले हामीलाई हरेक दिन राम्रोसँग बाँच्न सहायता गर्छ, किनकि यसले हामीलाई असावधान नहुन, आफ्ना कर्तव्य नबिर्सन र भावनालाई हामीलाई गलत कर्मतर्फ लैजान नदिन सम्झाउँछ। यहाँ "श्रेष्ठ" को अर्थ हो त्यो व्यक्ति जो आफ्नो बाँच्ने तरिकामा भलो छ। जब स्मृतिको अभ्यास प्रज्ञा र वीर्यसँग गरिन्छ, यसले हामीलाई आफ्ना कमजोरी सुधार्न र आफूलाई उन्नत गर्न सिकाउँछ।

อธิบายบทเชื่อม ๑असावधान व्यक्तिले भूल दोहोर्‍याउन सक्छ, किनकि उसले आफूले गरेको कुराको समीक्षा गर्दैन। स्मृतिको अभ्यास गर्नेले नियमित रूपमा सम्झन्छ कि आज उसले के सोच्यो, के भन्यो र के गर्‍यो, अनि विचार गर्छ कि के राम्रो छ र राख्नुपर्छ, र के राम्रो छैन र छाड्नुपर्छ वा सुधार्नुपर्छ। यसरी आत्म-समीक्षा गर्नु एउटा यस्तो उपाय हो जसले हामीलाई भूलबाट सिक्न र बिस्तारै आफ्नो आचरण सुधार्न सहायता गर्छ। यसको अर्थ यो होइन कि स्मृतिवान्ले कहिल्यै भूल गर्दैन, बरु भूल भएपछि ऊ सिक्न र सुध्रिन तयार रहन्छ।

อธิบายบทเชื่อม ๑मणिभद्द सुत्तमा, जसबाट यो सूक्ति लिइएको हो, भगवान् बुद्धले देखाउनुभयो कि स्मृतिले उन्नति र सुखलाई सहारा दिन्छ, तर स्मृति मात्र वैरबाट मुक्त हुन पर्याप्त छैन। त्यसैले उहाँले अगाडि मैत्री र अहिंसामा आनन्दको कुरा गर्नुभयो। यो शिक्षाले हामीलाई सम्झाउँछ कि स्मृतिको अभ्यास अरूप्रति सद्भावसँगै गर्नू, वचन वा कर्मले कठिनाइ उत्पन्न नगर्नू, र द्वन्द्व हुँदा द्वेष नराख्नू र बदला नलिनू।

ประโยคสะพาน + ที่มา ๒जब मानिस हरेक आसन र हरेक गतिविधिमा स्मृतिद्वारा सञ्चालित हुन्छ, जुनसुकै परिस्थितिमा रहे पनि ऊ पतनबाट बच्न र उन्नतितर्फ लैजाने बाटो सही ढङ्गले रोज्न जान्दछ। यो संयुत्तनिकाय-सगाथावग्गमा आएको बुद्धवचनअनुरूप छ:

อธิบายบทเชื่อม ๒व्याख्या यस प्रकार छ: "स्मृति भएको व्यक्ति" भन्नाले सम्झन सक्ने, सधैं सचेत रहने, र सोचाइ, वचन र कर्म कुनैमा पनि बेहोस नहुने व्यक्ति बुझिन्छ। "कल्याण" भन्नाले असल कुरा, सुरक्षा र प्रगति बुझिन्छ। यो सूक्तिले सिकाउँछ कि स्मृति भएको व्यक्तिले सधैं कल्याण पाउँछ; अर्थात् जुनसुकै परिस्थितिमा रहे पनि स्मृतिले उसलाई सधैं असल कुरातर्फ डोर्‍याउँछ।

อธิบายบทเชื่อม ๒स्मृति धेरै उपकारी धम्म हो, किनकि यो सबै भलाइको आधार हो। दान दिन स्मृति चाहिन्छ, तब मात्र सही र उचित तरिकाले दिन सकिन्छ; शील पालन गर्न स्मृति चाहिन्छ, तब मात्र बेहोसीमा उल्लङ्घन हुँदैन; काम गर्न स्मृति चाहिन्छ, तब मात्र गल्ती हुँदैन; र अध्ययन गर्न पनि स्मृति चाहिन्छ, तब मात्र सम्झन र बुझ्न सकिन्छ। त्यसैले स्मृति भएको व्यक्ति अँध्यारोमा बत्ती बोकेर हिँड्ने व्यक्तिजस्तो हो; उसले बाटो स्पष्ट देख्छ, ठक्कर खाएर लड्दैन र बाटो बिराउँदैन। त्यसैले उसको सधैं कल्याण हुन्छ।

ประโยคสะพาน + ที่มา ๓स्मृतिमान् व्यक्तिले निरन्तर बढ्दै जाने सुख पाउँछ, किनभने स्मृतिले प्रमादबाट उत्पन्न हुने दुःखको ढोका बन्द गर्छ र साँचो सुख आउने बाटो खोलिदिन्छ। यो संयुत्तनिकाय-सगाथावग्गमा आएको बुद्धवचनअनुरूप छ:

อธิบายบทเชื่อม ๓व्याख्या यस प्रकार छ: यो सूक्तिले सिकाउँछ कि स्मृति भएको व्यक्तिले सुख पाउँछ। पालि भाषामा "सुख पाउँछ" को अर्थ हो सुख बढ्दै र फस्टाउँदै जान्छ; अर्थात् क्षणभरको सुख मात्र होइन, त्यो सुख निरन्तर बढ्दै जान्छ। स्मृति भएको व्यक्ति सुखी हुन्छ, किनकि स्मृतिले प्रमादबाट उत्पन्न हुने दुःखलाई रोक्छ र सही सुखलाई जीवनमा प्रवेश गर्ने बाटो खोलिदिन्छ।

อธิบายบทเชื่อม ๓मानिसका धेरै दुःख स्मृतिको अभावबाट उत्पन्न हुन्छन्, जस्तै नसोची बोलेर अरूसँग झगडा गर्नु, नसोची खर्च गरेर ऋणी हुनु, असावधानीपूर्वक काम गरेर क्षति गर्नु, वा मनलाई दुःखी बनाउने कुरामै घुमिरहन दिनु। स्मृति भएको व्यक्तिले आफ्नो सोचाइ र भावनालाई चिन्छ; क्रोध उत्पन्न हुँदा थाहा पाउँछ, चिन्ता उत्पन्न हुँदा थाहा पाउँछ, र ती भावनाहरूलाई आफूमाथि हावी हुन दिँदैन। त्यसैले मन शान्त हुन्छ, र त्यही शान्ति नै साँचो सुख हो। यसबाहेक, स्मृति भएको व्यक्ति वर्तमानमा रहन जान्दछ, अगाडि भएका कुराबाट पूर्ण रूपमा सुख लिन्छ, र विगतमा डुबिरहँदैन वा भविष्यबारे अति चिन्ता गर्दैन।

ตัวอย่างในชีวิตदैनिक जीवनमा, स्मृति भएको चालकले गाडी चलाउनमा ध्यान दिन्छ र चलाउँदा फोन चलाउँदैन, जसले दुर्घटनाको जोखिम घटाउन सघाउँछ। स्मृति भएको विद्यार्थीले गुरुको कुरा ध्यान दिएर सुन्छ; अर्को कुरामा मन भड्किँदा फेरि पाठमा ध्यान फर्काउँछ, जसले गर्दा पढेको कुरा राम्ररी बुझ्न सघाउँछ। स्मृतिको अभ्यास गरेको व्यक्तिलाई रिस उठाउन उक्साइँदा आफ्नो वचन र कर्ममा सावधान रहनुपर्छ भनी सम्झने अवसर हुन्छ; यसले प्रतिक्रिया दिनुअघि रोकिएर विचार गर्न र उचित व्यवहार छान्न सघाउँछ, क्रोधले पछि पछुताउनुपर्ने काम गराउन दिँदैन।

สรุปनिष्कर्षमा: अप्रमादपूर्वक जीवन बिताउन चाहनेले सधैं स्मृतिको अभ्यास गर्नुपर्छ। गरिरहेको काममा ध्यान दिनबाट सुरु गर्नुपर्छ, मन भड्किँदा थाहा पाएर मनलाई फर्काउनुपर्छ, साथै सम्पजञ्ञ, अर्थात् आत्मबोध, को अभ्यास गरेर आफू के गर्दैछु भनी स्पष्ट थाहा पाउनुपर्छ, र त्यो उचित हो कि होइन भनी प्रज्ञाले विचार गर्नुपर्छ; यससँगै अन्य कुशल धम्मको पनि भावना गर्नुपर्छ। नियमित अभ्यासले व्यक्तिलाई होसियार बनाउँछ, सजिलै भावनाको पछि बेहोसीमा बग्न दिँदैन, र कर्तव्य तथा भलाइ गर्न बेवास्ता गर्न दिँदैन। त्यसैले स्मृति मनलाई प्रमादबाट जगाउने धम्म हो। यो आरम्भमा विषयका रूपमा उद्धृत गरिएको धम्म-वचनअनुरूप छ:

ปิดท้ายयसरी माथि वर्णन गरिएअनुसार यसको आशय स्पष्ट गरियो।