เลือกพุทธศาสนสุภาษิตบทตั้ง ระบบจะเลือกบทเชื่อมและเรียบเรียงเป็นตัวอย่างเรียงความแก้กระทู้ธรรมตามแบบสนามหลวง
เป็นตัวอย่างสำหรับฝึกหัด ไม่ใช่เฉลย — ผู้สอบควรเรียบเรียงด้วยภาษาของตนเอง และจำบาลีกับคัมภีร์ที่มาให้ถูกต้อง
อารัมภบทअब अध्ययन र अभ्यासको मार्गदर्शनका लागि माथि उल्लेख गरिएको धम्म-विषयको अर्थलाई विस्तारपूर्वक व्याख्या गरिनेछ।
อธิบายบทตั้งव्याख्या यस प्रकार छ: यो सूक्तिले प्रज्ञालाई जीवनको मार्ग देखाउने प्रकाशका रूपमा प्रशंसा गर्छ, जसले के गर्नुपर्छ, के त्याग्नुपर्छ, र कुन कुरा आज मन परे पनि भोलि दुःख ल्याउन सक्छ भनी जान्न सहयोग गर्छ।
ขยายความบทตั้งजसरी रातमा चन्द्रमा ताराहरूको समूहमाझ उज्यालो भएर चम्किन्छ, त्यसरी नै प्रज्ञाले जीवनको मार्ग उज्यालो पार्छ। प्रज्ञा हुँदा हामी के पाउन चाहन्छौं भनेर मात्र हेर्दैनौं, त्यो कुरा सही तरिकाले प्राप्त भएको हो कि होइन भनी पनि विचार गर्छौं। बोल्दा मन सन्तुष्ट हुन्छ कि हुँदैन भनेर मात्र हेर्दैनौं, त्यो वचनले कसैलाई चोट पुर्याउँछ कि भनी पनि सोच्छौं। त्यसैले प्रज्ञाले हामीलाई असल मार्ग छान्न सहयोग गर्छ, कहिलेकाहीँ त्यो मार्गमा धैर्य र त्याग आवश्यक परे पनि।
ขยายความบทตั้งशील, श्री र सत्पुरुषहरूको धम्म प्रज्ञावान्को पछि लाग्छन् भन्नुको अर्थ हो कि कारण र तर्क विचार गर्न जान्दा असल आचरणको मूल्य देखिन्छ। प्रज्ञावान्ले अरूलाई पीडा दिनाले दुःख ल्याउँछ भनी देख्छ, त्यसैले शील पालन गर्ने सङ्कल्प गर्छ। उसले इमानदारी, मैत्री र कृतज्ञताको मूल्य देख्छ, त्यसैले असल मानिसहरूको धम्मलाई आचरणमा उतार्छ। अनि श्री, अर्थात् गरिमा वा समृद्धि, पनि उचित ढङ्गले जीवन बिताउन जान्नाले सहयोग पाउँछ। त्यसैले प्रज्ञाले सबै सद्गुणहरूलाई वास्तविक जीवनमा उपयोगी बनाउन सहयोग गर्छ।
ขยายความบทตั้งयो सूक्तिले प्रशंसा गरेको प्रज्ञा अरूलाई धोका दिने वा अरूको फाइदा उठाउने चलाखी होइन। चतुरतापूर्वक ठगी गर्ने उपाय सोच्ने व्यक्तिसँग तीक्ष्ण बुद्धि होला, तर उसमा कर्मको दोषप्रतिको सचेत बुझाइको अभाव हुन्छ। त्यसैले प्रज्ञावान्ले लाभ र औचित्य दुवैलाई विचार गर्न जान्नुपर्छ, क्षणिक लाभका लागि इमानदारी साट्नु हुँदैन, र आफ्नो क्षमताले कसैलाई दुःख दिनु हुँदैन।
ประโยคสะพาน + ที่มา ๑मन्दबुद्धि मानिसले यश, पद, अधिकार र अनुयायी पाएपछि प्रायः तिनलाई अहितकर बाटोमा प्रयोग गर्छ, यहाँसम्म कि ती आफू र अरू दुवैलाई पीडा दिने साधन बन्छन्। यो खुद्दकनिकाय-जातक-एकनिपातमा आएको बुद्धवचनअनुरूप छ:
อธิบายบทเชื่อม ๑व्याख्या यस प्रकार छ: "यश" को अर्थ यहाँ पद, शक्ति, प्रसिद्धि र अनुयायी हो। यो सूक्तिले चेतावनी दिन्छ कि प्रज्ञाविहीन व्यक्तिको हातमा यश आफूलाई र अरूलाई नष्ट गर्ने साधन बन्छ।
อธิบายบทเชื่อม ๑यश र शक्ति अत्यन्त शक्तिशाली औजारजस्तै हुन्। प्रज्ञावान्को हातमा ती जनहितका लागि प्रयोग हुन्छन्; मूर्खको हातमा ती आफ्ना इच्छा पूरा गर्न प्रयोग हुन्छन्, जस्तै शक्तिले अरूलाई दमन गर्नु, अनुचित लाभ खोज्नु, वा यति अहङ्कारी हुनु कि सबै चेतावनी बेवास्ता गर्नु। यस्ता कर्मले अरूलाई सिधै हानि पुर्याउँछन् र अन्त्यमा आफैंतिर फर्केर सम्मानको हानि, दण्ड र त्यही यशको हानिको कारण बन्छन्।
อธิบายบทเชื่อม ๑यो सूक्तिले सिकाउँछ कि यश पाउनु खुसीको कुरा मात्र होइन, बरु एउटा जिम्मेवारी हो जसलाई धान्न प्रज्ञा र सद्गुण चाहिन्छ। महत्त्वपूर्ण पद ग्रहण गर्नेहरूले आफूलाई तयार पार्नुपर्छ, र पदका लागि मानिस छान्नेहरूले योग्यता वा निकटता मात्र होइन, प्रज्ञा र आचरणमा पनि विचार गर्नुपर्छ।
ประโยคสะพาน + ที่มา ๒जब कुनै मानिसले बल वा दण्डले अरूलाई पीडा दिएर उनीहरूको दुःखमाथि आफ्नो सुख खडा गर्छ, यसरी पाएको सुख टिक्दैन, र यो लोक छाडेपछि पनि उसले सुख पाउँदैन। यो खुद्दकनिकाय-धम्मपदमा आएको बुद्धवचनअनुरूप छ:
อธิบายบทเชื่อม ๒व्याख्या यस प्रकार छ: "सबै प्राणी" शब्दले मानिस र अन्य जीवजन्तु दुवैलाई समेट्छ। यहाँ "दण्ड" को अर्थ हानि पुर्याउन प्रयोग गरिने लट्ठी वा प्रहार गर्ने हतियार हो, र "यहाँबाट गएपछि" को अर्थ मृत्युपछि हो। यो सूक्तिले सचेत गराउँछ कि अरू जीवलाई पीडा दिएर आफ्नो सुख खोज्नु पाप-कर्म हो र परलोकमा सुखतर्फ लैजाँदैन।
อธิบายบทเชื่อม ๒धम्मपद अट्ठकथामा कथा छ कि भगवान् बुद्धले केही बालबालिकालाई लट्ठीले एउटा सर्प पिटिरहेको देख्नुभयो। उहाँले त्यसो गर्नुको कारण सोध्नुहुँदा बालबालिकाले सर्पले टोक्ला भन्ने डरले भनी उत्तर दिए। तब उहाँले आफ्नो सुख चाहनेले अरू प्राणीलाई हानि पुर्याउनु हुँदैन भनी शिक्षा दिनुभयो र यो गाथा बताउनुभयो। यो कथाले हामीलाई विचार गर्न प्रेरित गर्छ कि जसरी हामी जीवनलाई माया गर्छौं र पीडा चाहँदैनौं, त्यसरी नै अरू जीव पनि सुख चाहन्छन् र हानि पाउन चाहँदैनन्।
อธิบายบทเชื่อม ๒अरूलाई पीडा दिनेले तत्कालको सन्तोष वा लाभ पाउन सक्छ, तर त्यो सन्तोष अर्को पक्षको दुःखमाथि उत्पन्न भएको हुन्छ, र त्यसले डर, द्वन्द्व र वैमनस्य पनि उत्पन्न गर्न सक्छ। हानि पुर्याउने बानी परेपछि अरूको पीडालाई झन् सजिलै बेवास्ता गर्न सकिन्छ। त्यसैले हामीले मैत्रीको अभ्यास गर्नुपर्छ र आफ्नो सुखका लागि गरिरहेको कामले कसैलाई कष्ट दिन्छ कि दिँदैन भनी विचार गर्नुपर्छ।
ประโยคสะพาน + ที่มา ๓मन्दबुद्धि मूर्खले पाप गर्दा प्रायः थाहा पाउँदैन, किनभने उसलाई त्यसको दोष देखिँदैन। तर कर्मको फल प्रकट भएपछि ऊ आफ्नै कर्मले आगोमा जलेझैँ सन्तप्त हुन्छ। यो खुद्दकनिकाय-धम्मपदमा आएको बुद्धवचनअनुरूप छ:
อธิบายบทเชื่อม ๓व्याख्या यस प्रकार छ: यो सूक्तिले सिकाउँछ कि मूर्खले पछि आउने हानिकारक परिणाम स्पष्ट रूपमा नबुझी पाप गर्छ, तर जब पाप-कर्मले फल दिन्छ, तब उसले आफैंले गरेको कामबाट दुःख भोग्नुपर्छ। यहाँ "मूर्ख" शब्दले पाप-पुण्य र गुण-दोष विचार गर्ने प्रज्ञा नभएको व्यक्तिलाई जनाउँछ, कम पढेलेखेको व्यक्तिलाई होइन।
อธิบายบทเชื่อม ๓यस पदको "बुझ्दैन" शब्दलाई अट्ठकथाले यसरी व्याख्या गर्छ: आफूले गरेको कर्मले कस्तो फल दिन्छ भनी नजान्नु, आफू पाप गरिरहेको छु भनी नजान्नु होइन। उदाहरणका लागि, कसैलाई ठगी गर्नु वा अरूलाई हानि पुर्याउनु गलत हो भन्ने थाहा हुन्छ, तैपनि लाभ पाउने वा बदला लिने इच्छाले, पछि आउने हानिकारक परिणामबारे सचेत नभई ऊ त्यो काम गर्छ। अनि "मानौं आगोले पोलिएको होस्" भन्ने वाक्यांशले पाप-कर्मको फलबाट उत्पन्न हुने पोल्ने दुःखलाई देखाउँछ, र अट्ठकथाले नरकको दुःखलाई पनि उल्लेख गरेकाले यसको अर्थ आफूले गल्ती गरेँ भनी थाहा पाउँदा हुने पश्चात्तापभन्दा व्यापक छ।
อธิบายบทเชื่อม ๓मुख्य सन्देश यो हो कि हामीले त्यस बेला पाउने सन्तोष वा लाभलाई मात्र हेर्नु हुँदैन, बरु काम गर्नुअघि स्मृति र प्रज्ञाले विचार गर्नुपर्छ कि यो कुरा सही हो कि होइन, यसले कसलाई पीडा दिन्छ, र यसको कस्तो नराम्रो परिणाम हुन सक्छ। रिस उठिरहेको बेला वा कुनै कुरा धेरै पाउन मन लागेको बेलामा पनि रोकिएर सोच्नुपर्छ, र भावनाले गलत काम गराउन दिनु हुँदैन। तुरुन्तै हानिकारक परिणाम नदेखिनुले पापलाई गर्न योग्य कुरा बनाउँदैन।
ตัวอย่างในชีวิตदैनिक जीवनमा, प्रज्ञा प्रयोग गर्ने विद्यार्थीले देख्छ कि ध्यान दिएर पढ्नाले ज्ञान मिल्छ, जबकि उत्तर सार्नाले अभ्यासको अवसर गुम्छ। प्रज्ञा प्रयोग गर्ने व्यापारीले इमानदारीको मूल्य देख्छ, किनकि ठगीबाट हुने नाफाभन्दा विश्वासलाई बढी जोगाउनुपर्छ। नेतृत्व गर्नेले पनि तर्क सुन्नुपर्छ र अरूसँग न्यायपूर्ण व्यवहार गर्नुपर्छ। रिस उठेको बेलामा पनि बोल्नुअघि रोकिएर सोच्न जान्नु भनेको आफ्नो आचरण र अरूको मन दुवै जोगाउन प्रज्ञाको प्रयोग गर्नु हो।
สรุปनिष्कर्षमा: हामीले अध्ययन, श्रवण र हरेक कुराको सावधानीपूर्वक विचारद्वारा प्रज्ञाको निरन्तर विकास गर्नुपर्छ। कुनै कुरा असल हो भनी थाहा पाएपछि त्यसलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ; कुनै कुरा गलत देखेपछि सुधार्न तयार हुनुपर्छ। ज्ञानलाई स्मरणमा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन, बरु त्यसलाई विचार, वचन र कर्मलाई निर्देशित गर्ने प्रकाश बनाउनुपर्छ, ताकि जीवन शील र सद्गुणसँगै अघि बढोस्। यो आरम्भमा विषयका रूपमा उद्धृत गरिएको धम्म-वचनअनुरूप छ:
ปิดท้ายयसरी माथि वर्णन गरिएअनुसार यसको आशय स्पष्ट गरियो।