พุทธศาสนสุภาษิต

สำหรับวิชากระทู้ธรรม — บาลี คำแปล คัมภีร์ที่มา และคำอธิบายความหมาย เพื่อใช้ศึกษาและเป็นแบบอย่างในการแต่งกระทู้ธรรม

คำอธิบายเป็นเพียงตัวอย่างการตีความ ไม่ใช่เฉลย — ใช้เป็นแนวทางเบื้องต้น และควรศึกษาเพิ่มเติมจากพระไตรปิฎกและคัมภีร์อื่น ๆ

นักธรรม
ธรรมศึกษา (ในประเทศ)
ธรรมศึกษา (ต่างประเทศ)
ภาษา / Language : ไทยEnglishIndonesia中文DeutschDanskहिन्दी日本語नेपाली
ธรรมศึกษาชั้นโท (ต่างประเทศ) · หลักสูตรฉบับปรับปรุง ๒๕๕๗ · ๓๒ บท · มีคำอธิบายแล้ว ๓๒ บท
อัตตวรรค — หมวดตน ๓ บท
อตฺตทตฺถํ ปรตฺเถน พหุนาปิ น หาปเย / อตฺตทตฺถมภิญฺญาย สทตฺถปสุโต สิยา.
 คำอธิบาย
दूसरों के हित के लिए, चाहे वह कितना ही बड़ा हो, अपने हित की उपेक्षा न करे। अपने हित को जानकर उसमें तत्पर रहे।
ขุ. ธ. ๒๕/๓๗.
อตฺตานญฺเจ ตถา กยิรา ยถญฺญมนุสาสติ / สุทนฺโต วต ทเมถ อตฺตา หิ กิร ทุทฺทโม.
 คำอธิบาย
जैसा दूसरों को सिखाए, वैसा स्वयं करे। जो स्वयं को भली-भाँति वश में कर चुका है, वही दूसरों को वश में करे; कहते हैं, अपने आप को वश में करना कठिन है।
ขุ. ธ. ๒๕/๓๖.
อตฺตานเมว ปฐมํ ปฏิรูเป นิเวสเย / อถญฺญมนุสาเสยฺย น กิลิสฺเสยฺย ปณฺฑิโต.
 คำอธิบาย
पण्डित पहले स्वयं को उचित गुण में स्थापित करे, फिर दूसरों को सिखाए; तब वह मलिन नहीं होता।
ขุ. ธ. ๒๕/๓๖.
กัมมวรรค — หมวดกรรม ๙ บท
อติสีตํ อติอุณฺหํ อติสายมิทํ อหุ / อิติ วิสฺสฏฺฐกมฺมนฺเต อตฺถา อจฺเจนฺติ มาณเว.
 คำอธิบาย
‘बहुत ठंड है, बहुत गर्मी है, बहुत देर हो गई’ कहकर काम छोड़ देने वाले के पास से सारे लाभ निकल जाते हैं।
ที. ปาฏิ. ๑๑/๑๙๙.
อถ ปาปานิ กมฺมานิ กรํ พาโล น พุชฺฌติ / เสหิ กมฺเมหิ ทุมฺเมโธ อคฺคิทฑฺโฒว ตปฺปติ.
 คำอธิบาย
मन्दबुद्धि मूर्ख पाप करते हुए उसे समझता नहीं; वह अपने ही कर्मों से आग में जलने के समान संतप्त होता है।
ขุ. ธ. ๒๕/๓๓.
ยาทิสํ วปเต พีชํ ตาทิสํ ลภเต ผลํ / กลฺยาณการี กลฺยาณํ ปาปการี จ ปาปกํ.
 คำอธิบาย
जैसा बीज बोता है, वैसा ही फल पाता है; अच्छा करने वाला अच्छा पाता है, बुरा करने वाला बुरा।
สํ. ส. ๑๕/๓๓๓.
โย ปุพฺเพ กตกลฺยาโณ กตตฺโถ นาวพุชฺฌติ / อตฺถา ตสฺส ปลุชฺชนฺติ เย โหนฺติ อภิปตฺถิตา.
 คำอธิบาย
जो पहले दूसरों द्वारा किए गए उपकार और हित को नहीं पहचानता, उसके वांछित प्रयोजन नष्ट हो जाते हैं।
ขุ. ชา. สตฺตก. ๒๗/๒๒๘.
โย ปุพฺเพ กตกลฺยาโณ กตตฺโถ อนุพุชฺฌติ / อตฺถา ตสฺส ปวฑฺฒนฺติ เย โหนฺติ อภิปตฺถิตา.
 คำอธิบาย
जो पहले दूसरों द्वारा किए गए उपकार और हित को पहचानता है, उसके वांछित प्रयोजन बढ़ते हैं।
ขุ. ชา. สตฺตก. ๒๗/๒๒๘.
โย ปุพฺเพ กรณียานิ ปจฺฉา โส กาตุมิจฺฉติ / วรุณกฏฺฐํ ภญฺโชว ส ปจฺฉา อนุตปฺปติ.
 คำอธิบาย
जो पहले किए जाने योग्य काम को बाद में करना चाहता है, वह बाद में पछताता है, जैसे वरुण वृक्ष की डाली तोड़ने वाला युवक।
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๒๓.
สเจ ปุพฺเพกตเหตุ สุขทุกฺขํ นิคจฺฉติ / โปราณกํ กตํ ปาปํ ตเมโส มุญฺจเต อิณํ.
 คำอธิบาย
यदि पहले किए पुण्य-पाप के कारण सुख-दुःख मिले, तो उससे पुराना पाप उतर जाता है, जैसे ऋण चुक जाता है।
ขุ. ชา. ปญฺญาส. ๒๘/๒๕.
สุขกามานิ ภูตานิ โย ทณฺเฑน วิหึสติ / อตฺตโน สุขเมสาโน เปจฺจ โส น ลภเต สุขํ.
 คำอธิบาย
सभी प्राणी सुख चाहते हैं। जो अपने सुख की खोज में उन्हें दण्ड से पीड़ित करता है, वह मरने के बाद सुख नहीं पाता।
ขุ. ธ. ๒๕/๓๒.
สุขกามานิ ภูตานิ โย ทณฺเฑน น หึสติ / อตฺตโน สุขเมสาโน เปจฺจ โส ลภเต สุขํ.
 คำอธิบาย
सभी प्राणी सुख चाहते हैं। जो अपने सुख की खोज में उन्हें दण्ड से पीड़ित नहीं करता, वह मरने के बाद सुख पाता है।
ขุ. ธ. ๒๕/๓๒.
ขันติวรรค — หมวดอดทน ๕ บท
อตฺตโนปิ ปเรสญฺจ อตฺถาวโห ว ขนฺติโก / สคฺคโมกฺขคมํ มคฺคํ อารุฬฺโห โหติ ขนฺติโก.
 คำอธิบาย
क्षमावान अपना और दूसरों का हित करता है; क्षमावान स्वर्ग और निर्वाण के मार्ग पर आरूढ़ होता है।
ส. ม. ๒๒๒.
เกวลานํปิ ปาปานํ ขนฺติ มูลํ นิกนฺตติ / ครหกลหาทีนํ มูลํ ขนติ ขนฺติโก.
 คำอธิบาย
क्षमा समस्त पापों की जड़ काट देती है; क्षमावान निन्दा और कलह आदि की जड़ खोद डालता है।
ส. ม. ๒๒๒.
ขนฺติโก เมตฺตวา ลาภี ยสสฺสี สุขสีลวา / ปิโย เทวมนุสฺสานํ มนาโป โหติ ขนฺติโก.
 คำอธิบาย
क्षमावान मैत्रीयुक्त, लाभी, यशस्वी और सदा सुखी माना जाता है; क्षमावान देवताओं और मनुष्यों को प्रिय और मनोहर होता है।
ส. ม. ๒๒๒.
สตฺถุโน วจโนวาทํ กโรติเยว ขนฺติโก / ปรมาย จ ปูชาย ชินํ ปูเชติ ขนฺติโก.
 คำอธิบาย
क्षमावान शास्ता के उपदेश का पालन करता है; क्षमावान परम पूजा से जिन की पूजा करता है।
ส. ม. ๒๒๒.
สีลสมาธิคุณานํ ขนฺติ ปธานการณํ / สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา ขนฺตฺยาเยว วฑฺฒนฺติ เต.
 คำอธิบาย
क्षमा शील और समाधि रूपी गुणों का प्रधान कारण है; सभी कुशल धर्म क्षमा से ही बढ़ते हैं।
ส. ม. ๒๒๒.
ปัญญาวรรค — หมวดปัญญา ๘ บท
อปฺปสฺสุตายํ ปุริโส พลิพทฺโทว ชีรติ / มํสานิ ตสฺส วฑฺฒนฺติ ปญฺญา ตสฺส น วฑฺฒติ.
 คำอธิบาย
यह अल्पश्रुत मनुष्य बैल की तरह बूढ़ा होता है; उसका मांस बढ़ता है, पर प्रज्ञा नहीं बढ़ती।
ขุ. ธ. ๒๕/๓๕.
ชีวเตวาปิ สปฺปญฺโญ อปิ วิตฺตปริกฺขยา / ปญฺญาย จ อลาเภน วิตฺตวาปิ น ชีวติ.
 คำอธิบาย
धन नष्ट हो जाने पर भी प्रज्ञावान जीवित रह सकता है; पर प्रज्ञाहीन धनी होकर भी जी नहीं सकता।
ขุ. เถร. ๒๖/๓๕๐.
ปญฺญวา พุทฺธิสมฺปนฺโน วิธานวิธิโกวิโท / กาลญฺญู สมยญฺญู จ ส ราชวสตึ วเส.
 คำอธิบาย
जो प्रज्ञावान, ज्ञानसम्पन्न, काम की व्यवस्था में कुशल, काल और अवसर को जानने वाला है, वही राजसेवा में रह सकता है।
ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๓๓๙.
ปญฺญา หิ เสฏฺฐา กุสลา วทนฺติ / นกฺขตฺตราชาริว ตารกานํ / สีลํ สิรี จาปิ สตญฺจ ธมฺโม / อนฺวายิกา ปญฺญวโต ภวนฺติ.
 คำอธิบาย
चतुर लोग कहते हैं कि प्रज्ञा सर्वश्रेष्ठ है, जैसे चन्द्रमा तारों में श्रेष्ठ है; शील, श्री और सत्पुरुषों का धर्म भी प्रज्ञावान के पीछे चलते हैं।
ขุ. ชา. จตฺตาฬีส. ๒๗/๕๔๑.
มตฺตาสุขปริจฺจาคา ปสฺเส เจ วิปุลํ สุขํ / จเช มตฺตาสุขํ ธีโร สมฺปสฺสํ วิปุลํ สุขํ.
 คำอธิบาย
यदि थोड़े सुख को त्यागने से विपुल सुख दिखाई दे, तो प्रज्ञावान विपुल सुख को देखकर थोड़े सुख को छोड़ दे।
ขุ. ธ. ๒๕/๕๓.
ยสํ ลทฺธาน ทุมฺเมโธ อนตฺถํ จรติ อตฺตโน / อตฺตโน จ ปเรสญฺจ หึสาย ปฏิปชฺชติ.
 คำอธิบาย
मन्दबुद्धि मनुष्य यश पाकर अपने अहित का आचरण करता है और अपने तथा दूसरों को पीड़ा देने की राह चलता है।
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๔๐.
ยาวเทว อนตฺถาย ญตฺตํ พาลสฺส ชายติ / หนฺติ พาลสฺส สุกฺกํสํ มุทฺธํ อสฺส วิปาตยํ.
 คำอธิบาย
मूर्ख को ज्ञान होता है तो केवल उसके विनाश के लिए; वह उसके मस्तिष्क को भ्रमित कर देता है और मूर्ख के शुभ अंश को नष्ट कर देता है।
ขุ. ธ. ๒๕/๒๔.
โย จ วสฺสสตํ ชีเว ทุปฺปญฺโญ อสมาหิโต / เอกาหํ ชีวิตํ เสยฺโย ปญฺญวนฺตสฺส ฌายิโน.
 คำอธิบาย
मन्दबुद्धि और अस्थिर चित्त वाला सौ वर्ष जिए, उससे प्रज्ञावान ध्यानी का एक दिन जीना श्रेष्ठ है।
ขุ. ธ. ๒๕/๒๙.
เสวนาวรรค — หมวดคบหา ๗ บท
อสนฺเต นูปเสเวยฺย สนฺเต เสเวยฺย ปณฺฑิโต / อสนฺโต นิรยํ เนนฺติ สนฺโต ปาเปนฺติ สุคตึ.
 คำอธิบาย
पण्डित असत्पुरुषों का संग न करे, सत्पुरुषों का संग करे; क्योंकि असत्पुरुष नरक में ले जाते हैं और सत्पुरुष सुगति तक पहुँचाते हैं।
ขุ. ชา. วีสติ. ๒๗/๔๓๗.
ตครํ ว ปลาเสน โย นโร อุปนยฺหติ / ปตฺตาปิ สุรภี วายนฺติ เอวํ ธีรูปเสวนา.
 คำอธิบาย
जैसे कोई सुगन्धित तगर को पत्ते में लपेटे तो पत्ता भी सुगन्धित हो जाता है, वैसे ही ज्ञानियों का संग है।
ขุ. ชา. วีสติ. ๒๗/๔๓๗.
น ปาปชนสํเสวี อจฺจนฺตสุขเมธติ / โคธากุลํ กกณฺฏาว กลึ ปาเปติ อตฺตนํ.
 คำอธิบาย
दुर्जनों का संग करने वाला एकान्त सुख नहीं पाता; वह स्वयं को विपत्ति में डालता है, जैसे गिरगिट गोहों के झुंड में जा घुसा।
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๔๖.
ปาปมิตฺเต วิวชฺเชตฺวา ภเชยฺยุตฺตมปุคฺคเล / โอวาเท จสฺส ติฏฺเฐยฺย ปตฺเถนฺโต อจลํ สุขํ.
 คำอธิบาย
जो स्थिर सुख चाहता है, वह पापमित्रों को त्याग दे, केवल उत्तम पुरुषों का संग करे और उनके उपदेश में स्थित रहे।
ขุ. เถร. ๒๖/๓๐๙.
ปูติมจฺฉํ กุสคฺเคน โย นโร อุปนยฺหติ / กุสาปิ ปูติ วายนฺติ เอวํ พาลูปเสวนา.
 คำอธิบาย
जैसे कोई सड़ी मछली को कुश घास में लपेटे तो घास भी दुर्गन्धित हो जाती है, वैसे ही मूर्खों का संग है।
ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๓๐๓.
ยาทิสํ กุรุเต มิตฺตํ ยาทิสญฺจูปเสวติ, / โสปิ ตาทิสโก โหติ สหวาโส หิ ตาทิโส.
 คำอธิบาย
जैसे व्यक्ति को मित्र बनाता है और जैसे का संग करता है, वैसा ही वह हो जाता है; क्योंकि साथ रहना उसे वैसा बना देता है।
ขุ. ชา. วีสติ. ๒๗/๔๓๗.
สทฺเธน จ เปสเลน จ / ปญฺญวตา พหุสฺสุเตน จ / สขิตํ หิ กเรยฺย ปณฺฑิโต / ภทฺโท สปฺปุริเสหิ สงฺคโม.
 คำอธิบาย
पण्डित श्रद्धावान, शीलप्रिय, प्रज्ञावान और बहुश्रुत लोगों से मित्रता करे; क्योंकि सज्जनों का संग उन्नति है।
ขุ. เถร. ๒๖/๔๐๕.
บาลีอักษรโรมันถอดจากอักษรไทยโดยอัตโนมัติ · คำอธิบายแสดงเฉพาะบทที่ผ่านการตรวจทานแล้ว
ฝึกแต่งกระทู้ธรรม แบบฝึกท่องจำ ปัญหาธรรมศึกษาย้อนหลัง หน้าหลัก