พุทธศาสนสุภาษิต

สำหรับวิชากระทู้ธรรม — บาลี คำแปล คัมภีร์ที่มา และคำอธิบายความหมาย เพื่อใช้ศึกษาและเป็นแบบอย่างในการแต่งกระทู้ธรรม

คำอธิบายเป็นเพียงตัวอย่างการตีความ ไม่ใช่เฉลย — ใช้เป็นแนวทางเบื้องต้น และควรศึกษาเพิ่มเติมจากพระไตรปิฎกและคัมภีร์อื่น ๆ

นักธรรม
ธรรมศึกษา (ในประเทศ)
ธรรมศึกษา (ต่างประเทศ)
ภาษา / Language : ไทยEnglishIndonesia中文DeutschDanskहिन्दी日本語नेपाली
ธรรมศึกษาชั้นเอก (ต่างประเทศ) · หลักสูตรฉบับปรับปรุง ๒๕๕๗ · ๕๔ บท · มีคำอธิบายแล้ว ๐ บท
อัปปมาทวรรค — หมวดไม่ประมาท ๖ บท
อปฺปมตฺตา สตีมนฺโต สุสีลา โหถ ภิกฺขโว / สุสมาหิตสงฺกปฺปา สจิตฺตมนุรกฺขถ.
比丘たちよ、不放逸で、念があり、戒を善く保ち、意志をよく定め、自らの心を守れ。
ที. มหา. ๑๐/๑๔๒.
อปฺปมาทรตา โหถ สจิตฺตมนุรกฺขถ / ทุคฺคา อุทฺธรถตฺตานํ ปงฺเก สนฺโนว กุญฺชโร.
不放逸を喜び、自らの心を守れ。泥に沈んだ象が自ら抜け出すように、自らを泥沼から引き上げよ。
ขุ. ธ. ๒๕/๕๘.
อปฺปมาทรโต ภิกฺขุ ปมาเท ภยทสฺสิ วา / สญฺโญชนํ อณุํ ถูลํ ฑหํ อคฺคีว คจฺฉติ.
不放逸を喜び、放逸に怖れを見る比丘は、火が大小の燃料を焼き尽くすように、大小の束縛を焼き尽くす。
ขุ. ธ. ๒๕/๑๙.
อปฺปมาทรโต ภิกฺขุ ปมาเท ภยทสฺสิ วา / อภพฺโพ ปริหานาย นิพฺพานสฺเสว สนฺติเก.
不放逸を喜び、放逸に怖れを見る比丘は退転することなく、まさに涅槃の近くにいる。
ขุ. ธ. ๒๕/๑๙.
เอวํวิหารี สโต อปฺปมตฺโต / ภิกฺขุ จรํ หิตฺวา มมายิตานิ / ชาติชรํ โสกปริทฺทวญฺจ / อิเธว วิทฺวา ปชเหยฺย ทุกฺขํ.
このように住し、念あり不放逸で、「わがもの」という執着を捨てて遊行し、知る者となった比丘は、この世において生・老・憂・悲・苦を捨て去るであろう。
ขุ. สุ. ๒๕/๕๓๕. ขุ. จู. ๓๐/๙๒.
อุฏฺฐาเนนปฺปมาเทน สญฺญเมน ทเมน จ / ทีปํ กยิราถ เมธาวี ยํ โอโฆ นาภิกีรติ.
智慧ある人は、精進と不放逸と律儀と自制によって、洪水も覆い尽くせない島を築くべきである。
ขุ. ธ. ๒๕/๑๘.
จิตตวรรค — หมวดจิต ๙ บท
อนวสฺสุตจิตฺตสฺส อนนฺวาหตเจตโส / ปุญฺญปาปปหีนสฺส นตฺถิ ชาครโต ภยํ.
心が貪欲に浸されず、意が瞋恚に打たれず、善悪ともに捨てて目覚めている者には、恐れがない。
ขุ. ธ. ๒๕/๒๐.
กุมฺภูปมํ กายมิมํ วิทิตฺวา / นครูปมํ จิตฺตมิทํ ถเกตฺวา / โยเธถ มารํ ปญฺญาวุเธน / ชิตญฺจ รกฺเข อนิเวสโน สิยา.
この身を瓶のようだと知り、この心を城のように固めて、智慧の武器で魔と戦い、勝ち取ったものを守り、とどまることなかれ。
ขุ. ธ. ๒๕/๒๐.
จิตฺเตน นียติ โลโก จิตฺเตน ปริกสฺสติ / จิตฺตสฺส เอกธมฺมสฺส สพฺเพว วสมนฺวคู.
世は心に導かれ、心に引きずられる。すべての生きものは、心というただ一つのものの支配下にある。
สํ. ส. ๑๕/๕๔.
ตณฺหาธิปนฺนา วตฺตสีลพทฺธา / ลูขํ ตปํ วสฺสสตํ จรนฺตา / จิตฺตญฺจ เนสํ น สมฺมา วิมุตฺตํ / หีนตฺตรูปา น ปารงฺคมา เต.
渇愛に打ち負かされ、戒禁に縛られ、百年にわたり粗い苦行を修する者――その心はよく解脱せず、性が劣るゆえに彼岸に至れない。
สํ. ส. ๑๕/๔๐.
ทุนฺนิคฺคหสฺส ลหุโน ยตฺถ กามนิปาติโน / จิตฺตสฺส ทมโถ สาธุ จิตฺตํ ทนฺตํ สุขาวหํ.
抑えがたく、軽やかで、欲するところに落ちていく心を調えることは善い。調えられた心は楽をもたらす。
ขุ. ธ. ๒๕/๑๙.
ปทุฏฺฐจิตฺตสฺส น ผาติ โหติ / น จาปิ นํ เทวตา ปูชยนฺติ / โย ภาตรํ เปตฺติกํ สาปเตยฺยํ / อวญฺจยี ทุกฺกฏกมฺมการี.
悪業をなし、兄弟や父母の財産を騙し取る者は心が汚れており、栄えることなく、神々もその者を敬わない。
ขุ. ชา. ติก. ๒๗/๑๒๐.
ภิกฺขุ สิยา ฌายิ วิมุตฺตจิตฺโต / อากงฺเข เว หทยสฺสานุปตฺตึ / โลกสฺส ญตฺวา อุทยพฺพยญฺจ / สุเจตโส อนิสฺสิโต ตทานิสํโส.
禅定し、心が解脱し、世間の生滅を知り、善き心をもち、煩悩に依らない比丘は、それを功徳として心の清浄を望むことができる。
สํ. ส. ๑๔/๗๓.
โย อลีเนน จิตฺเตน อลีนมนโส นโร / ภาเวติ กุสลํ ธมฺมํ โยคกฺเขมสฺส ปตฺติยา / ปาปุเณ อนุปุพฺเพน สพฺพสํโยชนกฺขยํ.
心がひるまず、意が沈まず、束縛からの安穏を得るために善法を修する者は、次第にあらゆる束縛の滅尽に至ることができる。
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๑๘.
สุทุทฺทสํ สุนิปุณํ ยตฺถ กามนิปาตินํ / จิตฺตํ รกฺเขถ เมธาวี จิตฺตํ คุตฺตํ สุขาวหํ.
智慧ある人は、見がたく、きわめて微細で、欲するところに落ちていく心を守るべきである。守られた心は楽をもたらす。
ขุ. ธ. ๒๕/๑๙.
ธัมมวรรค — หมวดธรรม ๓๑ บท
อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถิ / เยน นํ วชฺชุ ตํ ตสฺส นตฺถิ / สพฺเพสุ ธมฺเมสุ สมูหเตสุ / สมูหตา วาทปถาปิ สพฺเพ.
滅した（般涅槃した）者には量るものがない。その人を語る手がかりは、その人にはもはや存在しない。あらゆる法（蘊など）が取り除かれたとき、（その人が何であるかを語る）あらゆる言葉の道も取り除かれる。
ขุ. สุ. ๒๕/๕๓๙. ขุ. จู. ๓๐/๑๓๙.
อาทานตณฺหํ วินเยถ สพฺพํ / อุทฺธํ อโธ ติริยํ วาปิ มชฺเฌ / ยํ ยํ หิ โลกสฺมึ อุปาทิยนฺติ / เตเนว มาโร อนฺเวติ ชนฺตุํ.
上に、下に、横に、中間に――執着の因となるあらゆる渇愛を除け。人が世においてなにかに執着すれば、まさにそれによって魔がその人を追うからである。
ขุ. สุ. ๒๕/๕๔๖. ขุ. จู. ๓๐/๒๐๒.
อุจฺฉินฺท สิเนหมตฺตโน / กุมุทํ สารทิกํว ปาณินา / สนฺติมคฺคเมว พฺรูหย / นิพฺพานํ สุคเตน เทสิตํ.
秋の白蓮を手で摘み取るように、自己への愛執を断ち切れ。寂静の道のみを増し、善逝の説かれた涅槃に至れ。
ขุ. ธ. ๒๕/๕๓.
โอวเทยฺยานุสาเสยฺย อสพฺภา จ นิวารเย / สตํ หิ โส ปิโย โหติ อสตํ โหติ อปฺปิโย.
人は互いに諭し、教え、不善から遠ざけるべきである。そのような人は善人に愛され、悪人には愛されない。
ขุ. ธ. ๒๕/๒๕.
กาเมสุ พฺรหฺมจริยวา วีตตณฺโห สทา สโต / สงฺขาย นิพฺพุโต ภิกฺขุ ตสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา.
欲に過患を見て梵行を修し、渇愛を離れ、つねに念があり、よく考察して寂滅した比丘には、動揺がない。
ขุ. สุ. ๒๕/๕๓๑. ขุ. จู. ๓๐/๓๕.
ขตฺติโย จ อธมฺมฏฺโฐ เวสฺโส จาธมฺมนิสฺสิโต / เต ปริจฺจชฺชุโภ โลเก อุปปชฺชนฺติ ทุคฺคตึ.
法に住しない王族と、法によらない庶民――この二者はこの世を去った後、悪趣に至る。
ขุ. ชา. ปญฺจก. ๒๗/๑๗๕.
คตทฺธิโน วิโสกสฺส วิปฺปมุตฺตสฺส สพฺพธิ / สพฺพคนฺถปฺปหีนสฺส ปริฬาโห น วิชฺชติ.
旅路を終え、憂いを離れ、あらゆる点で解脱し、すべての繋縛を捨てた者には、熱悩がない。
ขุ. ธ. ๒๕/๒๗.
จเช ธนํ องฺควรสฺส เหตุ / องฺคํ จเช ชีวิตํ รกฺขมาโน / องฺคํ ธนํ ชีวิตญฺจาปิ สพฺพํ / จเช นโร ธมฺมมนุสฺสรนฺโต.
肢体を守るためには財を捨て、命を守るためには肢体を捨てよ。そして法を思うときは、肢体も財も命さえも、すべてを捨てよ。
ขุ. ชา. อสีติ. ๒๘/๑๔๗.
ฉนฺทชาโต อนกฺขาเต มนสา จ ผุฏฺโฐ สิยา / กาเม จ อปฏิพทฺธจิตฺโต อุทฺธํโสโตติ วุจฺจติ.
言い表せないもの（涅槃）を願い、心がそれに満たされ、欲に縛られない者は、「上流に向かう者」と呼ばれる。
ขุ. ธ. ๒๕/๔๔.
ชิฆจฺฉา ปรมา โรคา สงฺขารา ปรมา ทุกฺขา / เอตํ ญตฺวา ยถาภูตํ นิพฺพานํ ปรมํ สุขํ.
飢えは最大の病、諸行は最大の苦である。これを如実に知って寂滅を得ることは、最上の楽である。
ขุ. ธ. ๒๕/๔๒.
ชีรนฺติ เว ราชรถา สุจิตฺตา / อโถ สรีรมฺปิ ชรํ อุเปติ / สตญฺจ ธมฺโม น ชรํ อุเปติ / สนฺโต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺติ.
美しい王の車も朽ち、身体もまた老いに至る。しかし善人の法は老いることがない。善人は善人とのみそれを知る。
สํ. ส. ๑๕/๑๐๒.
เต ฌายิโน สาตติกา นิจฺจํ ทฬฺหปรกฺกมา / ผุสนฺติ ธีรา นิพฺพานํ โยคกฺเขมํ อนุตฺตรํ.
禅定し、たゆまず、つねに堅く精進する賢者たちは、無上の安穏である涅槃に触れる。
ขุ. ธ. ๒๕/๑๘.
ทุกฺขเมว หิ สมฺโภติ ทุกฺขํ ติฏฺฐติ เวติ จ / นาญฺญตฺร ทุกฺขา สมฺโภติ นาญฺญตฺร ทุกฺขา นิรุชฺฌติ.
ただ苦のみが生じ、苦が住し、また滅する。苦のほかに生じるものはなく、苦のほかに滅するものはない。
สํ. ส. ๑๕/๑๙๙. ขุ. มหา. ๒๙/๕๓๖.
ธมฺโม ปโถ มหาราช อธมฺโม ปน อุปฺปโถ / อธมฺโม นิรยํ เนติ ธมฺโม ปาเปติ สุคตึ.
大王よ、法は（歩むべき）道であり、非法は（歩むべきでない）邪道である。非法は地獄へ導き、法は天界へ至らせる。
ขุ. ชา. สฏฺฐิ. ๒๘/๓๙.
นนฺทิสญฺโญชโน โลโก วิตกฺกสฺส วิจารณา / ตณฺหาย วิปฺปหาเนน นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ.
世は喜びに縛られ、思いによってさまよう。渇愛を捨てることによって、それが涅槃と呼ばれる。
ขุ. สุ. ๒๕/๕๔๗. ขุ. จู. ๓๐/๒๑๖, ๒๑๗.
นาญฺญตฺร โพชฺฌาตปสา นาญฺญตฺร อินฺทฺริยสํวรา / นาญฺญตฺร สพฺพนิสฺสคฺคา โสตฺถึ ปสฺสามิ ปาณินํ.
わたし（如来）は、智慧と精進と諸根の防護とすべてを捨てることのほかに、生きものの安穏を見ない。
สํ. ส. ๑๕/๗๕.
ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา ติฏฺฐนฺติ ฉินฺนมูลกา / ทุกฺขกฺขโย อนุปฺปตฺโต นตฺถิทานิ ปุนพฺภโว.
遍知された五蘊は根を断たれて立っている。苦の滅尽に達し、いまやもはや再有はない。
ขุ. เถรี. ๒๖/๓๓๔.
ปตฺตา เต นิพฺพานํ เย ยุตฺตา ทสพลสฺส ปาวจเน / อปฺโปสฺสุกฺกา ฆเฏนฺติ ชาติมรณปฺปหานาย.
十力尊の法と律に励み、世事に煩わされず、生と死を捨てるために精進する者――その人は涅槃に達する。
ขุ. เถร. ๒๖/๕๐๒.
พหุสฺสุตํ อุปาเสยฺย สุตญฺจ น วินาสเย / ตํ มูลํ พฺรหฺมจริยสฺส ตสฺมา ธมฺมธโร สิยา.
多く学んだ人に近づき、聞いたことを衰えさせてはならない。聞くことは梵行の根本である。ゆえに法を保つ者となれ。
ขุ. เถร. ๒๖/๔๐๖.
มคฺคานฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ สจฺจานํ จตุโร ปทา / วิราโค เสฏฺโฐ ธมฺมานํ ทิปทานญฺจ จกฺขุมา.
諸々の道のうち八正道が最上であり、諸々の真理のうち四つの句が最上であり、諸々の法のうち離欲が最上であり、二足の者のうち眼ある仏陀が最上である。
ขุ. ธ. ๒๕/๕๑.
ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ อเสสํ อุปรุชฺฌติ / วิญฺญาณสฺส นิโรเธน เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ.
名と色が余すところなく滅するところ――そこにおいて、識の滅によって、この名と色は滅する。
ขุ. สุ. ๒๕/๕๓๑. ขุ. จู. ๓๐/๒๑.
ยมฺหิ สจฺจญฺจ ธมฺโม จ อหึสา สญฺญโม ทโม / เอตทริยา เสวนฺติ เอตํ โลเก อนามตํ.
真実、法、不害、自制、調御のある人――聖者はそのような人と交わる。それこそ世における不死の法である。
ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๕๘.
ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ สติ เตสํ นิวารณํ / โสตานํ สํวรํ พฺรูหิ ปญฺญาเยเต ปิถิยฺยเร.
世にあるもろもろの流れ、念がそれをせき止める。念こそ流れの防護であるとわたしは説く。それらの流れは智慧によって閉ざされる。
ขุ. สุ. ๒๕/๕๓๐. ขุ. จู. ๓๐/๑๖, ๒๐.
เย สนฺตจิตฺตา นิปกา สติมนฺโต จ ฌายิโน / สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสนฺติ กาเมสุ อนเปกฺขิโน.
心が静まり、身を守る智慧があり、念があり、禅定し、欲に未練のない人々は、法を正しく見る。
ขุ. อิติ. ๒๕/๒๖๐.
โย จ ปปญฺจํ หิตฺวาน นิปฺปปญฺจปเท รโต / อาราธยิ โส นิพฺพานํ โยคกฺเขมํ อนุตฺตรํ.
遅滞をもたらす戯論を捨て、戯論なき境地を喜ぶ者――その人は無上の安穏である涅槃に達する。
องฺ. ฉกฺก. ๒๒/๓๒๙.
สกํ หิ ธมฺมํ ปริปุณฺณมาหุ / อญฺญสฺส ธมฺมํ ปน หีนมาหุ / เอวมฺปิ วิคฺคยฺห วิวาทยนฺติ / สกํ สกํ สมฺมติมาหุ สจฺจํ.
ある沙門・婆羅門は自らの法を完全であると言い、他者の法を劣っている（欠けている）と言う。彼らはそれゆえに争い論じ合う。各々が自らの取り決めを真理と称するからである。
ขุ. สุ. ๒๕/๕๑๑. ขุ. มหา. ๒๙/๓๘๓.
สมฺมปฺปธานสมฺปนฺโน สติปฏฺฐานโคจโร / วิมุตฺติกุสุมสญฺฉนฺโน ปรินิพฺพายิสฺสตฺยนาสโว.
正勤を具え、念処を行境とし、解脱の花に覆われ、漏のない者――その人は般涅槃するであろう。
ขุ. เถร. ๒๖/๒๘๒.
สุสุขํ วต นิพฺพานํ สมฺมาสมฺพุทฺธเทสิตํ / อโสกํ วิรชํ เขมํ ยตฺถ ทุกฺขํ นิรุชฺฌติ.
正等覚者の説かれた涅槃はまことに楽である。憂いなく、塵なく、安穏で、苦の滅する処である。
ขุ. เถร. ๒๖/๓๐๙.
โสรจฺจํ อวิหึสา จ ปาทา นาคสฺส เต ทุเว / สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ จรณา นาคสฺส เต ปเร.
柔和と不害は象の後ろ足であり、念と正知はその前足である。
ขุ. เถร. ๒๖/๓๖๘.
หีนํ ธมฺมํ น เสเวยฺย ปมาเทน น สํวเส / มิจฺฉาทิฏฺฐึ น เสเวยฺย น สิยา โลกวฑฺฒโน.
劣った法に親しまず、放逸に住まず、邪見に親しまず、世の重荷となってはならない。
ขุ. ธ. ๒๕/๓๗.
หีเนน พฺรหฺมจริเยน ขตฺติเย อุปปชฺชติ / มชฺฌิเมน จ เทวตฺตํ อุตฺตเมน วิสุชฺฌติ.
劣った梵行によって王族に生まれ、中程度の梵行によって神となり、最上の梵行によって清浄となる。
ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๑๙๙.
วิริยวรรค — หมวดความเพียร ๕ บท
โกสชฺชํ ภยโต ทิสฺวา วิริยารมฺภญฺจ เขมโต / อารทฺธวิริยา โหถ เอสา พุทฺธานุสาสนี.
怠惰を恐れと見、精進の発起を安穏と見て、精進を発起せよ――これが諸仏の教誡である。
ขุ. จริยา. ๓๓/๕๙๕.
ตุมฺเหหิ กิจฺจํ อาตปฺปํ อกฺขาตาโร ตถาคตา / ปฏิปนฺนา ปโมกฺขนฺติ ฌายิโน มารพนฺธนา.
汝ら自らが励まねばならない。如来はただ道を示す者である。禅定し道を行く者は、魔の束縛から解き放たれる。
ขุ. ธ. ๒๕/๕๑.
นิทฺทํ ตนฺทึ วิชิมฺหิตํ อรตึ ภตฺตสมฺมทํ / วิริเยน นํ ปณาเมตฺวา อริยมคฺโค วิสุชฺฌติ.
眠気、怠惰、伸び、不快、食後の倦怠を精進によって追い払うとき、聖道は清浄となる。
สํ. ส. ๑๕/๑๐.
โย จ วสฺสสตํ ชีเว กุสีโต หีนวีริโย / เอกาหํ ชีวิตํ เสยฺโย วิริยํ อารภโต ทฬฺหํ.
怠惰で精進の乏しい者が百年生きるより、堅固に精進を発起する者が一日生きるほうが勝れている。
ขุ. ธ. ๒๕/๓๐.
สพฺพทา สีลสมฺปนฺโน ปญฺญวา สุสมาหิโต / อารทฺธวิริโย ปหิตตฺโต โอฆํ ตรติ ทุตฺตรํ.
つねに戒を具え、智慧があり、心がよく定まり、精進を発起して自らを励ます者は、渡りがたい暴流を渡る。
สํ. ส. ๑๕/๗๕.
สามัคคีวรรค — หมวดสามัคคี ๓ บท
วิวาทํ ภยโต ทิสฺวา อวิวาทญฺจ เขมโต / สมคฺคา สขิลา โหถ เอสา พุทฺธานุสาสนี.
争いを恐れと見、争わぬことを安穏と見て、和合し、和やかであれ――これが諸仏の教誡である。
ขุ. จริยา. ๓๓/๕๙๕.
สามคฺยเมว สิกฺเขถ พุทฺเธเหตํ ปสํสิตํ / สามคฺยรโต ธมฺมฏฺโฐ โยคกฺเขมา น ธํสติ.
和合を学べ。和合は賢者たちに称賛されている。和合を喜び、法に住する者は、束縛からの安穏を失わない。
ขุ. ชา. เตรส. ๒๗/๓๔๖.
สุขา สงฺฆสฺส สามคฺคี สมคฺคานญฺจนุคฺคโห / สมคฺครโต ธมฺมฏฺโฐ โยคกฺเขมา น ธํสติ.
僧団の和合は楽であり、和合する人々を支えることもまた楽である。和合する人々を喜び、法に住する者は、束縛からの安穏を失わない。
ขุ. อิติ. ๒๕/๒๓๘.
บาลีอักษรโรมันถอดจากอักษรไทยโดยอัตโนมัติ · คำอธิบายแสดงเฉพาะบทที่ผ่านการตรวจทานแล้ว
ฝึกแต่งกระทู้ธรรม แบบฝึกท่องจำ ปัญหาธรรมศึกษาย้อนหลัง หน้าหลัก