สำหรับวิชากระทู้ธรรม — บาลี คำแปล คัมภีร์ที่มา และคำอธิบายความหมาย เพื่อใช้ศึกษาและเป็นแบบอย่างในการแต่งกระทู้ธรรม
คำอธิบายเป็นเพียงตัวอย่างการตีความ ไม่ใช่เฉลย — ใช้เป็นแนวทางเบื้องต้น และควรศึกษาเพิ่มเติมจากพระไตรปิฎกและคัมภีร์อื่น ๆ
| ไทย | ชนะตนนั่นแหละ เป็นดี. |
|---|---|
| English | To conquer oneself is indeed best. |
| Indonesia | Menaklukkan diri sendiri sungguh yang terbaik. |
| 中文 | 战胜自己，实为最善。 |
| Deutsch | Sich selbst zu besiegen ist wahrlich das Beste. |
| Dansk | At besejre sig selv er sandelig det bedste. |
| हिन्दी | अपने को जीतना ही श्रेष्ठ है। |
| 日本語 | 自己に勝つことこそ最も善い。 |
| नेपाली | आफूलाई जित्नु नै श्रेष्ठ हो। |
พุทธศาสนสุภาษิตที่ว่า “อตฺตา หเว ชิตํ เสยฺโย” แปลว่า “ชนะตนนั่นแหละ เป็นดี” สุภาษิตนี้สอนว่า ชัยชนะที่มีค่าอย่างแท้จริง คือการชนะใจของตนเอง ได้แก่ ชนะกิเลส (เครื่องเศร้าหมองใจ) เช่น ความโลภ ความโกรธ ความหลง ตลอดจนความเกียจคร้านและนิสัยไม่ดีที่เกิดขึ้นในใจ คำว่า “ตน” ในที่นี้ใช้ตามภาษาสมมุติ หมายถึงกายและใจของบุคคลผู้นั้นเอง มิได้หมายถึงอัตตาที่เที่ยงแท้ ส่วนคำว่า “หเว” เป็นคำเน้นความ แปลว่า “นั่นแหละ” แสดงว่าชัยชนะเหนือตนนี้ดีกว่าชัยชนะอย่างอื่นโดยแท้
สุภาษิตนี้มาในพระคาถาธรรมบท หมวดสหัสสวรรค ซึ่งมีใจความต่อไปว่า ชนะตนดีกว่าชนะหมู่ชนอื่น และแม้เทวดา คนธรรพ์ มาร หรือพรหม ก็ไม่อาจทำความชนะของผู้ที่ฝึกตนแล้ว ประพฤติสำรวมเป็นนิตย์ ให้กลับเป็นความแพ้ได้ ในพระคาถาหมวดเดียวกันยังตรัสว่า ผู้ใดชนะมนุษย์นับพันคูณพันในสงคราม ผู้นั้นยังไม่ชื่อว่าเป็นยอดนักรบ ส่วนผู้ชนะตนเพียงผู้เดียว จึงชื่อว่าเป็นยอดนักรบในสงคราม ทั้งนี้เพราะการชนะผู้อื่นอาจก่อเวรและถูกตอบโต้ได้ ดังพระคาถาอีกแห่งหนึ่งว่า ผู้ชนะย่อมก่อเวร แต่การชนะกิเลสในใจตนเป็นชัยชนะที่ไม่ก่อเวรแก่ผู้ใด
ความชนะตนมีหลายระดับ ในระดับโลกิยะ คือ ชนะความเกียจคร้าน ชนะความโกรธที่จะพูดหรือทำร้ายผู้อื่น ชนะความอยากที่จะล่วงศีล ซึ่งฝึกได้ด้วยสติ ขันติ (ความอดทน) และหิริโอตตัปปะ (ความละอายและความเกรงกลัวต่อบาป) ส่วนในระดับโลกุตตระ คือการละกิเลสได้เด็ดขาดด้วยอริยมรรค อันเป็นชัยชนะที่ไม่กลับแพ้อีก ผู้ศึกษาทั่วไปแม้ยังไม่ถึงระดับนั้น ก็ควรเริ่มจากชัยชนะเล็ก ๆ ในแต่ละวัน อนึ่ง การชนะตนมิใช่การทรมานตนหรือกดข่มตนจนเกินพอดี แต่เป็นการฝึกใจให้อยู่ในอำนาจของเหตุผลและธรรม ไม่ตกอยู่ใต้อำนาจของอารมณ์
ในชีวิตประจำวัน สามเณรที่ยังง่วงนอนในเวลาทำวัตรเช้า แต่ลุกขึ้นไปร่วมทำวัตรพร้อมหมู่คณะ ชื่อว่าชนะความเกียจคร้านของตน พระภิกษุที่ถูกกล่าวกระทบแล้วสำรวมวาจา ไม่โต้ตอบด้วยความโกรธ ก็ชื่อว่าชนะตนในขณะนั้น นักเรียนที่ละจากความบันเทิงมาตั้งใจทบทวนบทเรียน คนทำงานที่อดใจไม่รับผลประโยชน์โดยมิชอบ หรือผู้ที่ยอมขอโทษคนในครอบครัวก่อน แม้ใจยังอยากเอาชนะ ล้วนเป็นชัยชนะที่ผู้อื่นอาจไม่เห็น แต่มีค่ายิ่งต่อชีวิต
เราจึงควรหมั่นสังเกตใจตนว่า ขณะนี้สิ่งใดกำลังครอบงำใจอยู่ แล้วค่อย ๆ ฝึกเอาชนะทีละเรื่อง เริ่มจากเรื่องที่พอทำได้ก่อน เมื่อพลาดพลั้งก็ไม่ท้อถอย แต่ตั้งใจใหม่ ชัยชนะเล็ก ๆ ที่สะสมไว้ย่อมเป็นกำลังให้ชนะเรื่องที่ยากขึ้น ทำให้ชีวิตสงบ และไม่ก่อเวรกับผู้ใด สมดังพุทธศาสนสุภาษิตที่ว่า “ชนะตนนั่นแหละ เป็นดี”