สำหรับวิชากระทู้ธรรม — บาลี คำแปล คัมภีร์ที่มา และคำอธิบายความหมาย เพื่อใช้ศึกษาและเป็นแบบอย่างในการแต่งกระทู้ธรรม
คำอธิบายเป็นเพียงตัวอย่างการตีความ ไม่ใช่เฉลย — ใช้เป็นแนวทางเบื้องต้น และควรศึกษาเพิ่มเติมจากพระไตรปิฎกและคัมภีร์อื่น ๆ
| ไทย | ตนเทียว เป็นคติของตน. |
|---|---|
| English | Oneself indeed is one’s own destiny. |
| Indonesia | Diri sendirilah tujuan bagi diri sendiri. |
| 中文 | 自己实为自己的归趣。 |
| Deutsch | Man selbst ist der eigene Weg. |
| Dansk | Selvet er ens egen skæbne. |
| हिन्दी | अपना आप ही अपनी गति है। |
| 日本語 | 自己こそ自己の行き先である。 |
| नेपाली | आफू नै आफ्नो गति हो। |
พุทธศาสนสุภาษิตที่ว่า “อตฺตา หิ อตฺตโน คติ” แปลว่า “ตนเทียว เป็นคติของตน” คำว่า “คติ” มีความหมายว่า ทางไป ที่ไป หรือที่อาศัย คำว่า “เทียว” เป็นคำเน้นความ มีความหมายอย่างเดียวกับ “นั่นเอง” สุภาษิตนี้สอนว่า ทางดำเนินของชีวิตแต่ละคนย่อมขึ้นอยู่กับตนเองเป็นสำคัญ ผู้ที่ประพฤติดีย่อมเดินไปสู่ความเจริญ ผู้ที่ประพฤติชั่วย่อมเดินไปสู่ความเสื่อม ไม่มีผู้ใดเดินทางแทนกันได้
สุภาษิตนี้มาในพระคาถาธรรมบท หมวดภิกขุวรรค มีใจความเต็มว่า ตนแลเป็นที่พึ่งของตน ตนแลเป็นคติของตน เพราะฉะนั้น จงสงวนตนให้ดี เหมือนพ่อค้าม้าสงวนม้าดี พระคาถาก่อนหน้านั้นตรัสว่า จงเตือนตนด้วยตนเอง จงพิจารณาตนด้วยตนเอง ภิกษุผู้รักษาตนเอง มีสติ จักอยู่เป็นสุข แม้พระคาถานี้จะตรัสแก่ภิกษุ แต่คฤหัสถ์ก็นำมาใช้ได้ อุปมาเรื่องพ่อค้าม้าชี้ว่า พ่อค้าที่ฉลาดย่อมดูแลม้าดีของตนอย่างระมัดระวัง ผู้มีปัญญาก็ควรดูแลตนให้พ้นจากความชั่วฉันนั้น
สุภาษิตนี้สอดคล้องกับหลักกรรมที่พระภิกษุสามเณรได้ศึกษาในอภิณหปัจจเวกขณ์ว่า เรามีกรรมเป็นของตน ทำกรรมใดไว้ ดีหรือชั่ว จักต้องเป็นผู้รับผลของกรรมนั้น แต่ไม่ควรตีความว่าชีวิตถูกกำหนดไว้ตายตัว หรือว่าสิ่งแวดล้อมและผู้อื่นไม่มีผลต่อเราเลย ข้อสำคัญคือ ในทุกสถานการณ์ เรายังมีทางเลือกที่จะทำดีหรือไม่ทำดีได้เสมอ ในระดับโลกิยะ การประพฤติดีเป็นทางไปสู่ความสุขความเจริญในปัจจุบันและภพหน้า ส่วนในระดับโลกุตตระ ทางไปสู่ความพ้นทุกข์ก็ต้องอาศัยการปฏิบัติของตนเองเช่นเดียวกัน
ในชีวิตประจำวัน สามเณรที่เลือกใช้เวลาว่างทบทวนบาลีและธรรมะ ย่อมเดินไปสู่ความรู้และความก้าวหน้าในการศึกษา พระภิกษุที่หมั่นเตือนตนให้สำรวมระวังในพระวินัย ย่อมรักษาความบริสุทธิ์ของตนได้ นักเรียนที่เลือกคบเพื่อนดีและตั้งใจเรียน ย่อมวางอนาคตของตนไว้ในทางที่มั่นคง คนทำงานที่ซื่อสัตย์และขยัน ย่อมได้รับความไว้วางใจ ส่วนผู้ที่ปล่อยตัวตามความอยาก ก็กำลังเลือกทางที่นำไปสู่ความเดือดร้อนด้วยตนเองเช่นกัน
เราจึงควรหมั่นเตือนตน พิจารณาตน และสงวนตนไว้ในทางที่ดี ก่อนจะทำสิ่งใดควรถามตนว่า สิ่งนี้จะพาชีวิตไปทางใด เมื่อเห็นว่าเป็นทางเสื่อมก็ควรหยุด เมื่อเห็นว่าเป็นทางเจริญก็ควรทำให้สม่ำเสมอ เพราะผู้กำหนดทางเดินของชีวิตคือตัวเราเอง สมดังพุทธศาสนสุภาษิตที่ว่า “ตนเทียว เป็นคติของตน”