สำหรับวิชากระทู้ธรรม — บาลี คำแปล คัมภีร์ที่มา และคำอธิบายความหมาย เพื่อใช้ศึกษาและเป็นแบบอย่างในการแต่งกระทู้ธรรม
คำอธิบายเป็นเพียงตัวอย่างการตีความ ไม่ใช่เฉลย — ใช้เป็นแนวทางเบื้องต้น และควรศึกษาเพิ่มเติมจากพระไตรปิฎกและคัมภีร์อื่น ๆ
| ไทย | ถ้ารู้ว่าตนเป็นที่รัก ก็ควรรักษาตนนั้นให้ดี. |
|---|---|
| English | If one knows oneself to be dear, one should guard oneself well. |
| Indonesia | Bila seseorang tahu bahwa dirinya dicintai, hendaknya ia menjaga dirinya dengan baik. |
| 中文 | 若知自己可爱，便应善加守护自己。 |
| Deutsch | Wer weiß, dass er sich selbst lieb ist, soll sich selbst wohl behüten. |
| Dansk | Den, der ved, at han er sig selv kær, bør vogte sig selv vel. |
| हिन्दी | यदि जाने कि अपना आप प्रिय है, तो अपनी भली-भाँति रक्षा करे। |
| 日本語 | 自己が愛しいと知るなら、自己をよく守るべきである。 |
| नेपाली | आफू प्रिय छ भनी थाहा पाए आफ्नो राम्ररी रक्षा गर्नुपर्छ। |
พุทธศาสนสุภาษิตที่ว่า “อตฺตานญฺเจ ปิยํ ชญฺญา รกฺเขยฺย นํ สุรกฺขิตํ” แปลว่า “ถ้ารู้ว่าตนเป็นที่รัก ก็ควรรักษาตนนั้นให้ดี” สุภาษิตนี้ชวนให้พิจารณาว่า ทุกคนย่อมรักตน แต่ความรักตนที่ถูกต้องมิใช่การตามใจตนทุกอย่าง หากเป็นการคุ้มครองตนไม่ให้ทำความชั่ว ซึ่งจะนำความทุกข์มาให้ตนเองทั้งในปัจจุบันและภายหน้า การ “รักษาตนให้ดี” จึงหมายถึงการเว้นความชั่ว ทำความดี และไม่ประมาทในการดำเนินชีวิต
พระคาถานี้อยู่ในอัตตวรรค แห่งธรรมบท ท่อนหลังมีใจความว่า บัณฑิตพึงประคับประคองตนไว้ตลอดยามใดยามหนึ่งในสามยาม อรรถกถาธรรมบทกล่าวว่าตรัสปรารภโพธิราชกุมาร และอธิบายคำว่า “ยาม” ว่า สำหรับคฤหัสถ์หมายถึงวัยทั้งสาม คือปฐมวัย มัชฌิมวัย และปัจฉิมวัย หากไม่ได้ทำความดีในวัยต้น ก็ควรทำในวัยกลาง หรืออย่างน้อยในวัยปลาย ส่วนสำหรับบรรพชิต หมายถึงยามทั้งสามแห่งราตรี ที่ควรใช้เวลาประกอบความเพียร ไม่ปล่อยให้ผ่านไปด้วยความประมาท
ข้อควรระวังคือ ความรักตนในที่นี้ต่างจากความเห็นแก่ตัว ผู้เห็นแก่ตัวคิดถึงแต่ความพอใจเฉพาะหน้าจนยอมทำชั่ว ซึ่งกลับเป็นการทำร้ายตนเอง ดังที่พระพุทธองค์ตรัสแก่พระเจ้าปเสนทิโกศลว่า ผู้ประพฤติทุจริตทางกาย วาจา ใจ ชื่อว่าไม่รักตน แม้จะกล่าวว่ารักตนก็ตาม ส่วนผู้ประพฤติสุจริตชื่อว่ารักตน อนึ่ง ผู้รักษาตนดีแล้วย่อมไม่เบียดเบียนผู้อื่น เพราะรู้ว่าผู้อื่นก็รักตนเช่นเดียวกัน
ในชีวิตประจำวัน สามเณรที่รักตนย่อมไม่ปล่อยเวลาเรียนให้หมดไปกับการคุยเล่น แต่ตั้งใจศึกษาเพื่อความเจริญของตน พระภิกษุที่รักตนย่อมระวังอาบัติแม้เล็กน้อย และไม่ปล่อยให้ราตรีผ่านไปโดยไม่ได้เจริญภาวนาเลย นักเรียนที่รักตนย่อมไม่ทดลองสิ่งเสพติด คนทำงานที่รักตนย่อมดูแลสุขภาพและไม่แสวงหาทรัพย์ในทางทุจริต ส่วนผู้สูงอายุที่รู้สึกว่าวัยต้นผ่านไปโดยไม่ได้ทำความดีมากนัก ก็ยังเริ่มให้ทาน รักษาศีล และเจริญภาวนาได้ในวัยปัจจุบัน
เราจึงควรแสดงความรักตนอย่างถูกต้อง ด้วยการเลือกทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ตนในระยะยาว เว้นจากทางเสื่อม และหมั่นทำความดีตามวัยและโอกาส ไม่ว่าจะอยู่ในวัยใด ก็ไม่สายเกินไปที่จะเริ่มรักษาตนให้ดี สมดังพุทธศาสนสุภาษิตที่ว่า “ถ้ารู้ว่าตนเป็นที่รัก ก็ควรรักษาตนนั้นให้ดี”