ยถาวาที ตถาการี. — พุทธศาสนสุภาษิต

สาธุ โข ปณฺฑิโต นาม.

ชื่อว่าบัณฑิตย่อมทำประโยชน์ให้สำเร็จได้แล.

อ. ส. ๑๕/๓๐๙. ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๓๒.

ปณฺฑิโต สีลสมฺปนฺโน ชลํ อคฺคีว ภาสติ.

บัณฑิตผู้สมบูรณ์ด้วยศีล ย่อมรุ่งเรืองเหมือนไฟสว่าง.

ที. ปาฏิ. ๑๑/๒๐๒.

อนตฺถํ ปริวชฺเชติ อตฺถํ คณฺหาติ ปณฺฑิโต.

บัณฑิตย่อมเว้นสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ถือเอาแต่สิ่งที่เป็นประโยชน์.

องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๕๙.

อินฺทฺริยานิ รกฺขนฺติ ปณฺฑิตา.

บัณฑิตย่อมรักษาอินทรีย์.

ที. มหา. ๑๐/๒๘๘. สํ. ส. ๑๕/๓๗.

น อุจฺจาวจํ ปณฺฑิตา ทสฺสยนฺติ.

บัณฑิตย่อมไม่แสดงอาการขึ้นลง.

ขุ. ธ. ๒๕/๒๖.

นิชฺฌตฺติพลา ปณฺฑิตา.

บัณฑิตมีความไม่เพ่งโทษเป็นกำลัง.

องฺ. อฏฺฐก. ๒๓/๒๒๗.

ทุลฺลโภ ปุริสาชญฺโญ.

บุรุษอาชาไนย หาได้ยาก.

ขุ. ธ. ๒๕/๔๑.

ทุลฺลโภ องฺคสมฺปนฺโน.

ผู้ถึงพร้อมด้วยองคคุณ หาได้ยาก.

ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๘๕.

ทนฺโต เสฏฺโฐ มนุสฺเสสุ.

ในหมู่มนุษย์ ผู้ฝึกตนแล้วเป็นผู้ประเสริฐสุด.

ขุ. ธ. ๒๕/๕๗. ขุ. มหา. ๒๙/๒๙๑. ขุ. จู. ๓๐/๗๔.

มหาการุณิโก นาโถ.

ท่านผู้เป็นที่พึ่ง ประกอบด้วยกรุณาใหญ่.

ส. ม.

กุสโล จ ชหาติ ปาปกํ.

คนฉลาด ย่อมละบาป.

ที. มหา. ๑๐/๑๕๙. ขุ. อุ. ๒๕/๒๑๕.

นยํ นยติ เมธาวี.

คนมีปัญญา ย่อมแนะนำทางที่ควรแนะนำ.

ขุ. ชา. เตรส. ๒๗/๓๕๕.

อธุรายํ น ยุญฺชติ.

คนมีปัญญา ย่อมไม่ประกอบในทางอันไม่ใช่ธุระ.

ขุ. ชา. เตรส. ๒๗/๓๕๕.

ธีโร โภเค อธิคมฺม สงฺคณฺหาติ จ ญาตเก.

ปราชญ์ได้โภคทรัพย์แล้ว ย่อมสงเคราะห์ญาติ.

ขุ. ชา. ฉกฺก. ๒๗/๒๐๕.

ธีโร จ พลวา สาธุ ยูถสฺส ปริหารโก.

ปราชญ์มีกำลังบริหารหมู่ ให้ประโยชน์สำเร็จ.

ขุ. ชา. สตฺตก. ๒๗/๒๒๑.

น กามกามา ลปยนฺติ สนฺโต.

สัตบุรุษไม่ปราศรัยเพราะใคร่กาม.

ขุ. ธ. ๒๕/๒๖.

สนฺโต น เต เย น วทนฺติ ธมฺมํ.

ผู้ใดไม่พูดเป็นธรรม ผู้นั้นไม่ใช่สัตบุรุษ.

สํ. ส. ๑๕/๒๗๐.

สนฺโต สตฺตหิเต รตา.

สัตบุรุษยินดีในการเกื้อกูลสัตว์.

ชาตกฏฺฐกถา ๑/๒๓๐.

ทูเร สนฺโต ปกาเสนฺติ หิมวนฺโตว ปพฺพโต.

สัตบุรุษย่อมปรากฏในที่ไกล เหมือนภูเขาหิมพานต์.

ขุ. ธ. ๒๕/๕๕.

สนฺโต สคฺคปรายนา.

สัตบุรุษ มีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า.

สํ. ส. ๑๕/๒๗. ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๖๔.

สพฺพา ทิสา สปฺปุริโส ปวายติ.

สัตบุรุษ ย่อมขจรไปทั่วทุกทิศ.

องฺ. ติก. ๒๐/๒๙๑. ขุ. ธ. ๒๕/๒๒.

อุปสนฺโต สุขํ เสติ.

ผู้สงบระงับ ย่อมอยู่เป็นสุข.

วิ. จุล. ๗/๑๐๖. สํ. ส. ๑๕/๓๑๒. องฺ. ติก. ๒๐/๑๗๕.

สตญฺจ คนฺโธ ปฏิวาตเมติ.

กลิ่นของสัตบุรุษ ย่อมไปทวนลมได้.

องฺ. ติก. ๒๐/๒๙๑. ขุ. ธ. ๒๕/๒๒.

อนุปาทา วิมุจฺจนฺติ.

สาธุชนย่อมหลุดพ้นเพราะไม่ถือมั่น.

ม. อุป. ๑๔/๓๔๖. องฺ. ติก. ๒๐/๑๘๐.

โย พาโล มญฺญติ พาลฺยํ ปณฺฑิโต วาปิ เตน โส.

คนโง่รู้สึกว่าตนโง่ จะเป็นผู้ฉลาดเพราะเหตุนั้นได้บ้าง.

ขุ. ธ. ๒๕/๒๓.

น สาธุ พลวา พาโล ยูถสฺส ปริหารโก.

คนโง่มีกำลังบริหารหมู่ ไม่สำเร็จประโยชน์.

ขุ. ชา. สตฺตก. ๒๗/๒๒๑.

พาโล อปริณายโก.

คนโง่ ไม่ควรเป็นผู้นำ.

ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๘๙.

อุชฺฌตฺติพลา พาลา.

คนโง่ มีความเพ่งโทษเป็นกำลัง.

องฺ. อฏฺฐก. ๒๓/๒๒๗.

อสนฺเตตฺถ น ทิสฺสนฺติ รตฺตึ ขิตฺตา ยถา สรา.

อสัตบุรุษ แม้นั่งอยู่ในที่นี้เองก็ไม่ปรากฏ เหมือนลูกศรที่ยิงไปกลางคืน.

ขุ. ธ. ๒๕/๕๕.

อสนฺโต นิรยํ ยนฺติ.

อสัตบุรุษ ย่อมไปนรก.

สํ. ส. ๑๕/๒๗. ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๖๔.

อนยํ นยติ ทุมฺเมโธ.

คนมีปัญญาทราม ย่อมแนะนำทางที่ไม่ควรแนะนำ.

ขุ. ชา. เตรส. ๒๗/๓๕๕.

อธุรายํ นิยุญฺชติ.

คนมีปัญญาทราม ย่อมประกอบในทางอันไม่ใช่ธุระ.

ขุ. ชา. เตรส. ๒๗/๓๕๕.

หาเปติ อตฺถํ ทุมฺเมโธ.

คนมีปัญญาทราม ย่อมพร่าประโยชน์เสีย.

ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๑๕.

ทุพฺภึ กโรติ ทุมฺเมโธ.

คนมีปัญญาทราม ย่อมทำความประทุษร้าย.

ขุ. ชา. ทสก. ๒๗/๒๙๑.

โจรา โลกสฺมิมพฺพุทา.

พวกโจร เป็นเสนียดในโลก.

สํ. ส. ๑๕/๖๐.

สุวิชาโน ภวํ โหติ.

ผู้รู้ดี เป็นผู้เจริญ.

ขุ. สุ. ๒๕/๓๔๖.

ทุวิชาโน ปราภโว.

ผู้รู้ชั่ว เป็นผู้เสื่อม.

ขุ. สุ. ๒๕/๓๔๖.

ธมฺมกาโม ภวํ โหติ.

ผู้ชอบธรรม เป็นผู้เจริญ.

ขุ. สุ. ๒๕/๓๔๖.

ธมฺมเทสฺสี ปราภโว.

ผู้ชังธรรม เป็นผู้เสื่อม.

ขุ. สุ. ๒๕/๓๔๖.

สกฺกตฺวา สกฺกโต โหติ.

ผู้ทำสักการะ ย่อมได้รับสักการะ.

ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๑๕๔.

ครุ โหติ สคารโว.

ผู้เคารพ ย่อมมีผู้เคารพ.

ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๑๕๔.

ปูชโก ลภเต ปูชํ.

ผู้บูชา ย่อมได้รับบูชา.

ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๑๕๔.

วนฺทโก ปฏิวนฺทนํ.

ผู้ไหว้ ย่อมได้รับไหว้ตอบ.

ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๑๕๔.

ปฏิสงฺขานพลา พหุสฺสุตา.

ผู้ฟังมาก ต้องพิจารณาเป็นสำคัญ.

องฺ. อฏฺฐก. ๒๓/๒๒๗.

สาธุ สมฺพหุลา ญาตี.

มีญาติมาก ๆ ยังประโยชน์ให้สำเร็จ.

ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๒๓.

วิสฺสาสปรมา ญาตี.

ความคุ้นเคย เป็นญาติอย่างยิ่ง.

ขุ. ธ. ๒๕/๔๒.

เนกาสี ลภเต สุขํ.

ผู้กินคนเดียว ไม่ได้ความสุข.

ขุ. ชา. ทฺวาทส. ๒๗/๓๓๓.

นตฺถิ โลเก อนินฺทิโต.

คนไม่ถูกนินทา ไม่มีในโลก.

ขุ. ธ. ๒๕/๔๕.

ปริภูโต มุทุ โหติ.

คนอ่อนแอ ก็ถูกเขาดูหมิ่น.

ขุ. ชา. ทฺวาทส. ๒๗/๓๓๙.

อติติกฺโข จ เวรวา.

คนแข็งกระด้าง ก็มีเวร.

ขุ. ชา. ทฺวาทส. ๒๒/๓๓๙.

พหุมฺปิ รตฺโต ภาเสยฺย.

คนรักแล้ว มักพูดมาก.

ขุ. ชา. ทฺวาทส. ๒๗/๓๓๙.

ทุฏฺโฐปิ พหุ ภาสติ.

คนโกรธแล้ว มักพูดมาก.

ขุ. ชา. ทฺวาทส. ๒๗/๓๓๙.

อนุปาเยน โย อตฺถํ อิจฺฉติ โส วิหญฺญติ.

ผู้มุ่งประโยชน์โดยไร้อุบาย ย่อมลำบาก.

ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๑๖.

น อุชุภูตา วิตถํ ภณนฺติ.

คนตรง ไม่พูดคลาดความจริง.

ขุ. ชา. จตุกฺก. ๒๗/๑๒๘.

หิรินิเสโธ ปุริโส โกจิ โลกสฺมิ วิชฺชติ.

มีบางคนในโลกที่ยับยั้งด้วยความอาย.

สํ. ส. ๑๕/๑๑. ขุ. ธ. ๒๕/๓๔.

กวิ คาถานมาสโย.

กวีเป็นที่อาศัยแห่งคาถาทั้งหลาย.

สํ. ส. ๑๕/๕๒.

พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร.

มารดาบิดา ท่านว่าเป็นพรหม (ของบุตร).

องฺ. ติก. ๒๐/๑๖๘. องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๙๒. ขุ. อิติ. ๒๕/๓๑๔.

ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร.

มารดาบิดา ท่านว่าเป็นบุรพาจารย์ (ของบุตร).

องฺ. ติก. ๒๐/๑๖๘. องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๙๒. ขุ. อิติ. ๒๕/๓๑๔.

อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานํ.

มารดาบิดา เป็นที่นับถือของบุตร.

องฺ. ติก. ๒๐/๑๖๘. องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๙๒. ขุ. อิติ. ๒๕/๓๑๔.

อิตฺถี มลํ พฺรหฺมจริยสฺส.

สตรีเป็นมลทินของพรหมจรรย์.

สํ. ส. ๑๕/๕๒, ๕๙.

อิตฺถี ภณฺฑานมุตฺตมํ.

สตรีเป็นสูงสุดแห่งสิ่งของทั้งหลาย.

สํ. ส. ๑๕/๖๐.

ภตฺตุญฺจ ครุโน สพฺเพ ปฏิปูเชติ ปณฺฑิตา.

ภริยาผู้ฉลาด ย่อมนับถือสามีและคนควรเคารพทั้งปวง.

องฺ. อฏฺฐก. ๒๓/๒๗๓.

ภตฺตา ปญฺญาณมิตฺถิยา.

สามีเป็นเครื่องปรากฏของสตรี.

สํ. ส. ๑๕/๕๗.

สุสฺสูสา เสฏฺฐา ภริยานํ.

บรรดาภริยาทั้งหลาย ภริยาผู้เชื่อฟังเป็นผู้ประเสริฐ.

สํ. ส. ๑๕/๑๐.

โย จ ปุตฺตานมสฺสโว.

บรรดาบุตรทั้งหลาย บุตรผู้เชื่อฟังเป็นผู้ประเสริฐ.

สํ. ส. ๑๕/๑๐.

ปุตฺตา วตฺถุ มนุสฺสานํ.

บุตรเป็นที่ตั้งของมนุษย์ทั้งหลาย.

สํ. ส. ๑๕/๕๑.

ผาตึ กยิรา อวิเหฐยํ ปรํ.

ควรทำแต่ความเจริญ. อย่าเบียดเบียนเขา.

ขุ. ชา. สตฺตก. ๒๗/๒๑๒.

คุณวา จาตฺตโน คุณํ.

ผู้มีความดี จงรักษาความดีของตนไว้.

ส. ส.

รกฺเขยฺยานาคตํ ภยํ.

พึงป้องกันภัยที่ยังมาไม่ถึง.

ขุ. ชา. จตุกฺก. ๒๗/๑๓๖.

พุทธศาสนสุภาษิต

คำอธิบาย