พุทธศาสนสุภาษิต

สำหรับวิชากระทู้ธรรม — บาลี คำแปล คัมภีร์ที่มา และคำอธิบายความหมาย เพื่อใช้ศึกษาและเป็นแบบอย่างในการแต่งกระทู้ธรรม

คำอธิบายเป็นเพียงตัวอย่างการตีความ ไม่ใช่เฉลย — ใช้เป็นแนวทางเบื้องต้น และควรศึกษาเพิ่มเติมจากพระไตรปิฎกและคัมภีร์อื่น ๆ

นักธรรม
ธรรมศึกษา (ในประเทศ)
ธรรมศึกษา (ต่างประเทศ)
ภาษา / Language : ไทยEnglishIndonesia中文DeutschDanskहिन्दी日本語नेपाली
นักธรรมชั้นตรี · พุทธศาสนสุภาษิต เล่ม ๑ · ๕๐๐ บท · มีคำอธิบายแล้ว ๕๘ บท
อัตตวรรค — หมวดตน ๒๘ บท
อตฺตา หเว ชิตํ เสยฺโย.
 คำอธิบาย
Menaklukkan diri sendiri sungguh yang terbaik.
ขุ. ธ. ๒๕/๒๙.
อตฺตา หิ กิร ทุทฺทโม.
 คำอธิบาย
Sungguh, dikatakan, diri sendiri sulit dijinakkan.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๖.
อตฺตา สุทนฺโต ปุริสสฺส โชติ.
 คำอธิบาย
Diri yang terjinakkan dengan baik adalah cahaya bagi manusia.
สํ. ส. ๑๕/๒๔๘.
อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ.
 คำอธิบาย
Diri sendirilah pelindung bagi diri sendiri.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๖,๖๖.
อตฺตา หิ อตฺตโน คติ.
 คำอธิบาย
Diri sendirilah tujuan bagi diri sendiri.
ขุ. ธ. ๒๕/๖๖.
อตฺตา หิ ปรมํ ปิโย.
 คำอธิบาย
Diri sendirilah yang paling dicintai.
องฺ. สตฺตก. ๒๓/๙๙.
นตฺถิ อตฺตสมํ เปมํ.
 คำอธิบาย
Tiada cinta yang sebanding dengan cinta pada diri sendiri.
สํ. ส. ๑๕/๙.
อตฺตนา ว กตํ ปาปํ อตฺตนา สงฺกิลิสฺสติ.
 คำอธิบาย
Oleh diri sendiri kejahatan dilakukan; oleh diri sendiri seseorang tercemar.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๗. ขุ. มหา. ๒๙/๓๗. ขุ. จู. ๓๐/๑๑๖.
อตฺตนา อกตํ ปาปํ อตฺตนา ว วิสุชฺฌติ.
 คำอธิบาย
Oleh diri sendiri kejahatan tidak dilakukan; oleh diri sendiri seseorang disucikan.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๗. ขุ. มหา. ๒๙/๓๗. ขุ. จู. ๓๐/๑๑๖.
อตฺตตฺถปญฺญา อสุจี มนุสฺสา.
 คำอธิบาย
Manusia yang hanya mementingkan keuntungan diri sendiri adalah orang yang tidak bersih.
ขุ. สุ. ๒๕๑๓๓๙.
อตฺตานํ ทมยนฺติ ปณฺฑิตา.
 คำอธิบาย
Orang bijak menjinakkan diri sendiri.
ม. ม. ๑๓/๔๘๗. ขุ. ธ. ๒๕/๒๕. ขุ. เถร. ๒๖/๓๘๙.
อตฺตานํ ทมยนฺติ สุพฺพตา.
 คำอธิบาย
Orang yang berperilaku baik menjinakkan diri sendiri.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๔.
อตฺตนา หิ สุทนฺเตน นาถํ ลภติ ทุลฺลภํ.
 คำอธิบาย
Orang yang dirinya telah terjinakkan dengan baik memperoleh perlindungan yang sulit diperoleh.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๖.
โย รกฺขติ อตฺตานํ รกฺขิโต ตสฺส พาหิโร.
 คำอธิบาย
Siapa pun yang menjaga dirinya, hal-hal di luar dirinya pun terjaga.
องฺ. ฉกฺก. ๒๒/๔๑๗.
อตฺตานญฺเจ ปิยํ ชญฺญา รกฺเขยฺย นํ สุรกฺขิตํ.
 คำอธิบาย
Bila seseorang tahu bahwa dirinya dicintai, hendaknya ia menjaga dirinya dengan baik.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๖.
ปริโยทเปยฺย อตฺตานํ จิตฺตเกฺลเสหิ ปณฺฑิโต.
Orang bijak hendaknya membersihkan diri dari kekotoran batin.
สํ. มหา. ๑๙/๒๙. ขุ. ธ. ๒๕/๒๖.
อตฺตานญฺเจ ตถา กยิรา ยถญฺญมนุสาสติ.
Sebagaimana ia menasihati orang lain, demikianlah hendaknya ia berbuat.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๖.
อตฺตนา โจทยตฺตานํ.
Tegurlah dirimu oleh dirimu sendiri.
ขุ. ธ. ๒๕/๖๖.
ปฏิมํเสตมตฺตนา.
Periksalah dirimu oleh dirimu sendiri.
ขุ. ธ. ๒๕/๖๖.
ทุคฺคา อุทฺธรถตฺตานํ ปงฺเก สนฺโนว กุญฺชโร.
Angkatlah dirimu dari lumpur, seperti gajah yang terbenam dalam lumpur mengangkat dirinya keluar.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๘.
อตฺตานุรกฺขี ภว มา อฑยฺหิ.
Jagalah dirimu; janganlah menderita.
ขุ. ชา. ปกิณฺณก. ๒๗/๓๗๒.
อตฺตานญฺจ น ฆาเตสิ.
Janganlah menghancurkan dirimu sendiri.
ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๒๗๙.
อตฺตานํ น ทเท โปโส.
Seseorang tidak seharusnya menyerahkan dirinya.
สํ. ส. ๑๕/๖๐.
อตฺตานํ น ปริจฺจเช.
Seseorang tidak seharusnya meninggalkan dirinya.
สํ. ส. ๑๕/๖๐.
อตฺตานํ นาติวตฺเตยฺย.
Seseorang tidak seharusnya melupakan dirinya.
ขุ. ชา. ตึส. ๒๗/๕๐๓.
อตฺตทตฺถํ ปรตฺเถน พหุนาปิ น หาปเย.
Janganlah mengabaikan kesejahteraan diri demi kesejahteraan orang lain, betapapun besarnya.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๗.
อตฺตานญฺเจ ปิยํ ชญฺญา น นํ ปาเปน สํยุเช.
Bila seseorang tahu bahwa dirinya dicintai, janganlah ia melibatkan dirinya dengan kejahatan.
สํ. ส. ๑๕/๑๐๔.
ยทตฺตครหึ ตทกุพฺพมาโน.
Apa yang membuat seseorang mencela dirinya sendiri, janganlah ia lakukan.
ขุ. ส. ๒๕/๔๘๖.
อัปปมาทวรรค — หมวดไม่ประมาท ๙ บท
อปฺปมาโท อมตํปทํ.
Kewaspadaan adalah jalan menuju keabadian.
ขุ. ธ. ๒๕/๑๘. ขุ. ชา. ตึส. ๒๗/๕๒๔.
อปฺปมาทญฺจ เมธาวี ธนํ เสฏฺฐํว รกฺขติ.
Orang bijak menjaga kewaspadaan sebagai harta yang paling berharga.
ม. ม. ๑๓/๔๘๘. สํ. ส. ๑๕/๓๖. ขุ. ธ. ๒๕/๑๘. ขุ. เถร. ๒๖/๓๙๐.
อปฺปมาทํ ปสํสนฺติ.
Orang bijak memuji kewaspadaan.
สํ. ส. ๑๕/๑๒๖. องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๕๓. ขุ. ธ. ๒๕/๑๙. ขุ. อิติ. ๒๕/๒๔๒.
อปฺปมาเท ปโมทนฺติ.
Orang bijak bergembira dalam kewaspadaan.
ขุ. ธ. ๒๕/๑๘.
อปฺปมตฺตา น มียนฺติ.
Orang yang waspada tidak mati.
ขุ. ธ. ๒๕/๑๘. ขุ. ชา. ตึส. ๒๗/๕๒๔.
อปฺปมตฺโต หิ ฌายนฺโต ปปฺโปติ วิปุลํ สุขํ.
Orang yang waspada dan merenung mencapai kebahagiaan yang berlimpah.
ม. ม. ๑๓/๔๘๘. สํ. ส. ๑๕/๓๖. ขุ. ธ. ๒๕/๑๘. ขุ. เถร. ๒๖/๓๙๐.
อปฺปมตฺโต อุโภ อตฺเถ อธิคฺคณฺหาติ ปณฺฑิโต.
Orang bijak yang waspada memperoleh kedua manfaat.
สํ. ส. ๑๕/๑๒๖. องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๕๓. ขุ. อิติ. ๒๕/๒๔๒.
อปฺปมาเทน สมฺปาเทถ.
Sempurnakanlah kewaspadaan.
ที. มหา. ๑๐/๑๘๐. สํ. ส. ๑๕/๒๓๑.
อปฺปมาทรตา โหถ.
Bergembiralah dalam kewaspadaan.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๘.
กัมมวรรค — หมวดกรรม ๒๕ บท
กมฺมํ สตฺเต วิภชติ ยทิทํ หีนปฺปณีตตาย.
Kamma membedakan makhluk-makhluk menjadi rendah dan luhur.
ม. อุป. ๑๔/๓๘๕.
ยงฺกิญฺจิ สิถิลํ กมฺมํ น ตํ โหติ มหปฺผลํ.
Pekerjaan apa pun yang dilakukan dengan lalai tidak berbuah besar.
นัย-สํ. ส. ๑๕/๖๘.
สานิ กมฺมานิ นยนฺติ ทุคฺคตึ.
Perbuatan jahat seseorang sendiri menuntunnya ke alam sengsara.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๗.
สุกรํ สาธุนา สาธุ.
Kebaikan mudah dilakukan oleh orang baik.
วิ. จุล. ๗/๑๙๕. ขุ. อุ. ๒๕/๑๖๗.
สาธุ ปาเปน ทุกฺกรํ.
Kebaikan sulit dilakukan oleh orang jahat.
วิ. จุล. ๗/๑๙๕. ขุ. อุ. ๒๕/๑๖๗.
อกตํ ทุกฺกฏํ เสยฺโย.
Lebih baik sama sekali tidak berbuat jahat.
สํ. ส. ๑๕/๖๘. ขุ. ธ. ๒๕/๕๖.
ปจฺฉา ตปฺปติ ทุกฺกฏํ.
Kejahatan menyiksa di kemudian hari.
สํ. ส. ๑๕/๖๘. ขุ. ธ. ๒๕/๕๖.
กตญฺจ สุกตํ เสยฺโย.
Kebaikan lebih baik dilakukan.
สํ. ส. ๑๕/๖๘. ขุ. ธ. ๒๕/๕๖.
น ตํ กมฺมํ กตํ สาธุ ยํ กตฺวา อนุตปฺปติ.
Perbuatan yang mendatangkan penyesalan di kemudian hari bukanlah perbuatan yang baik.
สํ. ส. ๑๕/๘๑. ขุ. ธ. ๒๕/๒๓.
ตญฺจ กมฺมํ กตํ สาธุ ยํ กตฺวา นานุตปฺปติ.
Perbuatan yang tidak mendatangkan penyesalan di kemudian hari itulah perbuatan yang baik.
สํ. ส. ๑๕/๘๑. ขุ. ธ. ๒๕/๒๓.
สุกรานิ อสาธูนิ อตฺตโน อหิตานิ จ.
Hal yang buruk dan tidak bermanfaat bagi diri sendiri mudah dilakukan.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๗.
ยํ เว หิตญฺจ สาธุญฺจ ตํ เว ปรมทุกฺกรํ.
Hal yang bermanfaat sekaligus baik sangatlah sulit dilakukan.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๗.
น หิ ตํ สุลภํ โหติ สุขํ ทุกฺกฏการินา.
Kebahagiaan tidak mudah diperoleh oleh pelaku kejahatan.
สํ. ส. ๑๕/๑๐๔.
กลฺยาณการี กลฺยาณํ ปาปการี จ ปาปกํ.
Berbuat baik menerima kebaikan; berbuat jahat menerima kejahatan.
สํ. ส. ๑๕/๓๓๓. ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๘๔.
กมฺมุนา วตฺตตี โลโก.
Dunia makhluk hidup berjalan menurut kamma.
ม. ม. ๑๓/๖๔๘. ขุ. สุ. ๒๕/๔๕๗.
นิสมฺม กรณํ เสยฺโย.
Lebih baik menimbang dahulu, baru bertindak.
ว. ว.
กตสฺส นตฺถิ ปฏิการํ.
Apa yang telah dilakukan tidak dapat ditarik kembali.
ส. ส.
ปฏิกจฺเจว ตํ กยิรา ยํ ชญฺญา หิตมตฺตโน.
Setelah mengetahui apa yang bermanfaat bagi diri, hendaknya segera melakukannya.
สํ. ส. ๑๕/๘๑.
กยิรา เจ กยิราเถนํ.
Jika hendak melakukannya, lakukanlah (dengan sungguh-sungguh).
สํ. ส. ๑๕/๖๗. ขุ. ธ. ๒๕๑๕๖.
กเรยฺย วากฺยํ อนุกมฺปกานํ.
Hendaknya bertindak sesuai perkataan orang yang menyayangi kita.
ขุ. ชา. ทสก. ๒๗/๒๗๒.
กาลานุรูปํว ธุรํ นิยุญฺเช.
Hendaknya melakukan tugas pada waktu yang tepat.
ว. ว.
รกฺเขยฺย อตฺตโน สาธุํ ลวณํ โลณตํ ยถา.
Hendaknya menjaga kebaikan diri, sebagaimana garam menjaga rasa asinnya.
ส. ส.
กิจฺจานุกุพฺพสฺส กเรยฺย กิจฺจํ.
Hendaknya membalas jasa kepada orang yang telah membantu.
ขุ. ชา. ทสก. ๒๗/๘๔.
นานตฺถกามสฺส กเรยฺย อตฺถํ.
Janganlah berbuat baik kepada orang yang menghendaki kehancuran kita.
ขุ. ชา. ทสก. ๒๗/๘๔.
มา จ สาวชฺชมาคมา.
Janganlah sampai pada perbuatan yang tercela.
ส. ฉ.
กิเลสวรรค — หมวดกิเลส ๑๗ บท
สงฺกปฺปราโค ปุริสสฺส กาโม.
Nafsu indria seseorang adalah kegairahan yang timbul dari angan-angan.
สํ. ส. ๑๕/๓๒. อง. ฉกฺก. ๒๒/๔๖๐.
น สนฺติ กามา มนุเชสุ นิจฺจา.
Tiada kenikmatan indria yang kekal di antara manusia.
สํ. ส. ๑๕/๓๑.
กาเมหิ โลกมฺหิ น อตฺถิ ติตฺติ.
Tiada kepuasan dalam kenikmatan indria di dunia ini.
ม. ม. ๑๓/๔๑๒. ขุ. เถร. ๒๖/๓๗๗.
น กหาปณวสฺเสน ติตฺติ กาเมสุ วิชฺชติ.
Tiada kepuasan dalam kenikmatan indria bahkan oleh hujan uang.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๐. ขุ. ชา. ติก. ๒๗/๑๐๒.
นตฺถิ กามา ปรํ ทุกฺขํ.
Tiada penderitaan (lain) yang lebih besar daripada nafsu indria.
ขุ. ชา. เอกาทสก. ๒๗/๓๑๕.
นตฺถิ ตณฺหาสมา นที.
Tiada sungai yang sebanding dengan nafsu keinginan.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๘.
อิจฺฉา โลกสฺมิ ทุชฺชหา.
Keinginan sulit dilepaskan di dunia ini.
สํ. ส. ๑๕/๖๑.
อิจฺฉา หิ อนนฺตโคจรา.
Keinginan tak ada habisnya akan objek-objeknya.
ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๙๔.
อิจฺฉา นรํ ปริกสฺสติ.
Keinginan menyeret manusia.
สํ. ส. ๑๕/๖๑.
นตฺถิ ราคสโม อคฺคิ.
Tiada api yang sebanding dengan nafsu.
ขุ. ธ. ๒๕-๔๒,๔๘.
โลโภ ธมฺมานํ ปริปนฺโถ.
Keserakahan adalah bahaya bagi segala kebajikan.
สํ. ส. ๑๕/๕๙.
อติโลโภ หิ ปาปโก.
Ketamakan sungguh adalah kejahatan.
วิ. ภิ. ๓/๙๖. ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๔๔.
นตฺถิ โมหสมํ ชาลํ.
Tiada jaring yang sebanding dengan kebodohan batin.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๘.
ภิยฺโย จ กาเม อภิปตฺถยนฺติ.
Orang yang menikmati kenikmatan indria semakin mendambakannya.
ม. ม. ๑๓/๔๑๑. ขุ. เถร. ๒๖/๓๗๗.
อูนา ว หุตฺวาน ชหนฺติ เทหํ.
Orang yang menikmati kenikmatan indria meninggalkan tubuhnya dalam keadaan tak terpuaskan.
ม. ม. ๑๓/๔๑๒. ขุ. เถร. ๒๖/๓๗๗.
โภคตณฺหาย ทุมฺเมโธ หนฺติ อญฺเญว อตฺตนํ.
Orang berkebijaksanaan rendah, karena mendambakan harta, membunuh dirinya sendiri sebagaimana membunuh orang lain.
ขุ. ธ. ๒๕/๖๓.
อวิชฺชานิวุตา โปสา.
Manusia diselubungi oleh ketidaktahuan.
วิ. จุล. ๗/๔๐๐. องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๙๓.
โกธวรรค — หมวดโกรธ ๒๙ บท
น หิ สาธุ โกโธ.
Kemarahan sama sekali tidak baik.
ขุ. ชา. ฉกฺก. ๒๗/๑๘๘.
โกโธ สตฺถมลํ โลเก.
Kemarahan bagaikan karat pada senjata di dunia ini.
สํ. ส. ๑๕/๖๐.
อนตฺถชนโน โกโธ.
Kemarahan menimbulkan kehancuran.
องฺ. สตฺตก. ๒๓/๙๙.
โกโธ จิตฺตปฺปโกปโน.
Kemarahan menggelisahkan pikiran.
องฺ. สตฺตก. ๒๓/๙๙.
อนฺธตมํ ตทา โหติ ยํ โกโธ สหเต นรํ.
Ketika kemarahan menguasai seseorang, saat itulah kegelapan meliputi.
องฺ. สตฺตก. ๒๓/๙๙. ขุ. มหา. ๒๙/๑๘.
อปฺโป หุตฺวา พหุ โหติ วฑฺฒเต โส อขนฺติโช.
Kemarahan, kecil pada mulanya, menjadi besar; lahir dari ketidaksabaran, ia membengkak.
ขุ. ชา. ทสก. ๒๗/๒๗๓.
โกโธ ทุมฺเมธโคจโร.
Kemarahan adalah keasyikan orang-orang berkebijaksanaan rendah.
ขุ. ชา. ทสก. ๒๗/๒๘๐.
โทโส โกธสมุฏฺฐาโน.
Kebencian bersumber dari kemarahan.
ขุ. ชา. ทสก. ๒๗/๒๗๓.
นตฺถิ โทสสโม คโห.
Tiada cengkeraman yang sebanding dengan kebencian.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๘.
นตฺถิ โทสสโม กลิ.
Tiada kesalahan yang sebanding dengan kebencian.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๒.
โกธํ ฆตฺวา สุขํ เสติ.
Setelah membunuh kemarahan, ia hidup bahagia.
สํ. ส. ๑๕/๕๗, ๖๔.
โกธํ ฆตฺวา น โสจติ.
Setelah membunuh kemarahan, ia tidak bersedih.
สํ. ส. ๑๕/๕๗, ๖๔.
โกธาภิภูโต กุสลํ ชหาติ.
Orang yang dikuasai kemarahan meninggalkan kebajikan.
นัย- ขุ. ชา. ทสก. ๒๗/๒๘๖.
โกธโน ทุพฺพณฺโณ โหติ.
Orang pemarah berwajah muram.
องฺ. สตฺตก. ๒๓/๙๘.
ทุกฺขํ สยติ โกธโน.
Orang pemarah hidup dalam penderitaan.
นัย. องฺ. สตฺตก. ๒๓/๙๘.
อโถ อตฺถํ คเหตฺวาน อนตฺถํ ปฏิปชฺชติ.
Orang pemarah, setelah menggenggam apa yang bermanfaat, malah berbuat yang tidak bermanfaat.
องฺ. สตฺตก. ๒๓/๙๘.
โกธาภิภูโต ปุริโส ธนชานึ นิคจฺฉติ.
Orang yang dikuasai kemarahan sampai pada kehilangan harta.
องฺ. สตฺตก. ๒๓/๙๘.
โกธสมฺมทสมฺมตฺโต อายสกฺยํ นิคจฺฉติ.
Orang yang mabuk kemarahan sampai pada kehilangan kehormatan.
องฺ. สตฺตก. ๒๓/๙๘.
ญาติมิตฺตา สุหชฺชา จ ปริวชฺเชนฺติ โกธนํ.
Sanak saudara, sahabat, dan kawan menjauhi orang pemarah.
องฺ. สตฺตก. ๒๓/๙๙.
กุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ.
Orang yang marah tidak mengetahui makna.
องฺ. สตฺตก. ๒๓/๙๙.
กุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ.
Orang yang marah tidak melihat Dhamma.
องฺ. สตฺตก. ๒๓/๙๙.
ยํ กุทฺโธ อุปโรเธติ สุกรํ วิย ทุกฺกรํ.
Apa pun yang hendak dihancurkan oleh orang yang marah, yang sulit pun menjadi semudah yang mudah.
องฺ. สตฺตก. ๒๓/๙๙.
ปจฺฉา โส วิคเต โกเธ อคฺคิทฑฺโฒว ตปฺปติ.
Kemudian, setelah kemarahannya reda, ia tersiksa seperti terbakar api.
องฺ. สตฺตก. ๒๓/๙๙.
โกเธน อภิภูตสฺส น ทีปํ โหติ กิญฺจินํ.
Orang yang dikuasai kemarahan tidak memiliki tempat berlindung sedikit pun.
องฺ. สตฺตก. ๒๓/๙๙.
หนฺติ กุทฺโธ สมาตรํ.
Orang yang marah dapat membunuh ibunya sendiri.
องฺ. สตฺตก. ๒๓/๙๙.
โกธชาโต ปราภโว.
Orang yang telah dibangkitkan kemarahannya adalah orang yang celaka.
องฺ. สตฺตก. ๒๓/๑๐๐.
โกธํ ทเมน อุจฺฉินฺเท.
Hendaknya memangkas kemarahan dengan pengendalian diri.
นัย- องฺ. สตฺตก. ๒๓/๑๐๐.
โกธํ ปญฺญาย อุจฺฉินฺเท.
Hendaknya memangkas kemarahan dengan kebijaksanaan.
นัย- องฺ. สตฺตก. ๒๓/๑๐๐.
มา โกธสฺส วสํ คมิ.
Janganlah tunduk pada kuasa kemarahan.
ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๖๙.
ขันติวรรค — หมวดอดทน ๘ บท
ขนฺติ ปรมํ ตโป ตีติกฺขา.
Kesabaran, yaitu daya tahan, adalah pertapaan tertinggi.
ที. มหา. ๑๐/๕๗. ขุ. ธ. ๒๕/๔๐.
ขนฺติ สาหสวารณา.
Kesabaran menahan tindakan gegabah.
ว. ว.
ขนฺติ หิตสุขาวหา.
Kesabaran mendatangkan manfaat dan kebahagiaan.
ส. ม.
ขนฺติ ธีรสฺสลงฺกาโร.
Kesabaran adalah perhiasan orang bijak.
ส. ม.
ขนฺติ ตโป ตปสฺสิโน.
Kesabaran adalah pertapaan orang yang bersemangat.
ส. ม.
ขนฺติ พลํ ว ยตีนํ.
Kesabaran adalah kekuatan para petapa.
ส. ม.
ขนฺติพลา สมณพฺราหฺมณา.
Para petapa dan brahmana memiliki kesabaran sebagai kekuatan mereka.
องฺ. อฏฺฐก. ๒๓/๒๒๗.
มนาโป โหติ ขนฺติโก.
Orang yang sabar menyenangkan (bagi orang lain).
ส. ม.
จิตตวรรค — หมวดจิต ๑๓ บท
จิตฺเต สงฺกิลิฏฺเฐ ทุคฺคติ ปาฏิกงฺขา.
Bila batin telah tercemar, alam sengsara patut diharapkan.
ม. มู. ๑๒/๖๔.
จิตฺเต อสงฺกิลิฏฺเฐ สุคติ ปาฏิกงฺขา.
Bila batin tidak tercemar, alam bahagia dapat diharapkan.
ม. มู. ๑๒/๖๔.
จิตฺเตน นียติ โลโก.
Dunia dituntun oleh pikiran.
สํ. ส. ๑๕/๕๔.
จิตฺตสฺส ทมโถ สาธุ.
Menjinakkan pikiran adalah baik.
ขุ. ธ. ๒๕/๑๙.
จิตฺตํ ทนฺตํ สุขาวหํ.
Pikiran yang terjinakkan membawa kebahagiaan.
ขุ. ธ. ๒๕/๑๙.
จิตฺตํ คุตฺตํ สุขาวหํ.
Pikiran yang terjaga membawa kebahagiaan.
ขุ. ธ. ๒๕/๑๙.
วิหญฺญตี จิตฺตวสานุวตฺตี.
Orang yang bertindak menurut kehendak pikiran akan mengalami kesulitan.
ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๙๐.
จิตฺตํ อตฺตโน อุชุกมกํสุ.
Orang bijak telah meluruskan pikirannya sendiri.
ที. มหา. ๑๐/๒๘๘.
สจิตฺตปริยายกุสลา ภเวยฺยุํ.
Hendaknya cakap dalam memahami gerak pikirannya sendiri.
นัย- องฺ. ทสก. ๒๔/๑๐๐.
เตลปตฺตํ ยถา ปริหเรยฺย เอวํ สจิตฺตมนุรกฺเข.
Hendaknya menjaga pikiran seperti orang membawa mangkuk yang penuh minyak.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๓๑.
สจิตฺตมนุรกฺขถ.
Jagalah terus pikiranmu sendiri.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๘.
จิตฺตํ รกฺเขถ เมธาวี.
Orang bijak hendaknya menjaga pikiran.
ขุ. ธ. ๒๕/๑๙.
ยโต ยโต จ ปาปกํ ตโต ตโต มโน นิวารเย.
Dari objek apa pun kejahatan timbul, hendaknya menahan pikiran dari objek itu.
สํ. ส. ๑๕/๒๐.
ชยวรรค — หมวดชนะ ๑๑ บท
ชยํ เวรํ ปสวติ.
Sang pemenang menimbulkan permusuhan.
สํ. ส. ๑๕/๑๒๒. ขุ. ธ. ๒๕/๔๒.
สพฺพทานํ ธมฺมทานํ ชินาติ.
Pemberian Dhamma mengungguli segala pemberian.
ขุ. ธ. ๒๕/๖๓.
สพฺพรสํ ธมฺมรโส ชินาติ.
Rasa Dhamma mengungguli segala rasa.
ขุ. ธ. ๒๕/๖๓.
สพฺพรตึ ธมฺมรติ ชินาติ.
Kegembiraan dalam Dhamma mengungguli segala kegembiraan.
ขุ. ธ. ๒๕/๖๓.
ตณฺหกฺขโย สพฺพทุกฺขํ ชินาติ.
Lenyapnya nafsu keinginan menaklukkan segala penderitaan.
ขุ. ธ. ๒๕/๖๓.
น ตํ ชิตํ สาธุ ชิตํ ยํ ชิตํ อวชิยฺยติ.
Kemenangan yang dapat berbalik menjadi kekalahan bukanlah kemenangan yang baik.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๒๒.
ตํ โข ชิตํ สาธุ ชิตํ ยํ ชิตํ นาวชิยฺยติ.
Kemenangan yang tidak dapat berbalik menjadi kekalahan adalah kemenangan yang baik.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๒๒.
อกฺโกเธน ชิเน โกธํ.
Hendaknya menaklukkan orang yang marah dengan tidak-marah.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๕. ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๕๐.
อสาธุํ สาธุนา ชิเน.
Hendaknya menaklukkan orang jahat dengan kebaikan.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๕. ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๕๐.
ชิเน กทริยํ ทาเนน.
Hendaknya menaklukkan orang kikir dengan pemberian.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๕. ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๕๐.
สจฺเจนาลิกวาทินํ.
Hendaknya menaklukkan pendusta dengan kebenaran.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๕. ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๕๐.
ทานวรรค — หมวดทาน ๑๓ บท
ทานญฺจ ยุทฺธญฺจ สมานมาหุ.
 คำอธิบาย
Dikatakan bahwa berdana dan berperang itu sama.
สํ. ส. ๑๕/๒๙. ขุ. ชา. อฏฺฐก. ๒๗/๒๔๙.
นตฺถิ จิตฺเต ปสนฺนมฺหิ อปฺปกา นาม ทกฺขิณา.
 คำอธิบาย
Bila batin telah berkeyakinan, tiada persembahan yang disebut kecil.
ขุ. วิมาน. ๒๖/๘๒.
วิเจยฺย ทานํ สุคตปฺปสตฺถํ.
 คำอธิบาย
Berdana dengan pertimbangan dipuji oleh Sang Sugata.
สํ. ส. ๑๕/๓๐. ขุ. ชา. อฏฺฐก. ๒๗/๒๔๙. เปต. ๒๖/๑๙๗.
พาลา หเว นปฺปสํสนฺติ ทานํ.
 คำอธิบาย
Hanya orang bodoh yang tidak memuji dana.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๘.
ททํ มิตฺตานิ คนฺถติ.
 คำอธิบาย
Pemberi dana mengikat persahabatan.
สํ. ส. ๑๕/๓๑๖.
ททํ ปิโย โหติ ภชนฺติ นํ พหู.
 คำอธิบาย
Pemberi dana disayangi; banyak orang bergaul dengannya.
องฺ. ปญฺก. ๒๒/๔๓.
ททมาโน ปิโย โหติ.
 คำอธิบาย
Pemberi dana disayangi.
องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๔๔.
สุขสฺส ทาตา เมธาวี สุขํ โส อธิคจฺฉติ.
 คำอธิบาย
Orang bijak yang memberi kebahagiaan akan memperoleh kebahagiaan.
องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๔๕.
มนาปทายี ลภเต มนาปํ.
 คำอธิบาย
Orang yang memberi hal yang menyenangkan akan menerima hal yang menyenangkan.
องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๕๕.
เสฏฺฐนฺทโท เสฏฺฐมุเปติ ฐานํ.
 คำอธิบาย
Orang yang memberi hal yang luhur akan mencapai kedudukan yang luhur.
องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๕๖.
อคฺคสฺส ทาตา ลภเต ปุนคฺคํ.
 คำอธิบาย
Orang yang memberi yang terbaik akan menerima yang terbaik pula.
องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๕๖.
ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ.
 คำอธิบาย
Bila seseorang berdana, kebajikan bertambah.
ที. มหา. ๑๐/๑๕๙. ขุ. อุ. ๒๕/๒๑๕.
ทเทยฺย ปุริโส ทานํ.
 คำอธิบาย
Seseorang hendaknya memberikan apa yang patut diberikan.
ขุ. ชา. สตฺตก. ๒๗/๒๑๗.
ทุกขวรรค — หมวดทุกข์ ๘ บท
นตฺถิ ขนฺธสมา ทุกฺขา.
Tiada penderitaan yang sebanding dengan gugusan kehidupan.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๒.
สงฺขารา ปรมา ทุกฺขา.
Bentukan-bentukan adalah penderitaan terbesar.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๒.
ทุราวาสา ฆรา ทุกฺขา.
Rumah tangga yang dikelola dengan buruk membawa penderitaan.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๕.
ทฬิทฺทิยํ ทุกฺขํ โลเก.
Kemiskinan adalah penderitaan di dunia.
องฺ. ฉกฺก. ๒๒/๓๙๔.
อิณาทานํ ทุกฺขํ โลเก.
Berutang adalah penderitaan di dunia.
นัย- องฺ. ฉกฺก. ๒๒/๓๙๔.
ทุกฺขํ อนาโถ วิหรติ.
Orang yang tidak memiliki sandaran hidup dalam penderitaan.
นัย- องฺ. ทสก. ๒๔/๒๗, ๓๑.
ทุกฺขํ เสติ ปราชิโต.
Orang yang kalah hidup dalam penderitaan.
สํ. ส. ๑๕/๑๒๒. ขุ. ธ. ๒๕/๔๒.
อกิญฺจนํ นานุปตนฺติ ทุกฺขา.
Penderitaan tidak menimpa orang yang bebas dari kekhawatiran.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๔.
ธัมมวรรค — หมวดธรรม ๒๐ บท
ธมฺโม รหโท อกทฺทโม.
Dhamma bagaikan telaga tanpa lumpur.
ขุ. ชา. ฉกฺก. ๒๗/๒๐๒.
มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา.
Segala sesuatu didahului oleh pikiran.
ขุ. ธ. ๒๕/๑๕.
ธมฺโม หิ อิสินํ ธโช.
Dhamma sesungguhnya adalah panji para resi.
สํ. นิ. ๑๖/๒๖. องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๖๖. ขุ. ชา. อสีติ. ๒๘/๑๕๒.
สตํ ธมฺโม ทุรนฺวโย.
Dhamma orang baik sulit diketahui.
สํ. ส. ๑๕/๒๖. ขุ. ชา. ทุก. ๒๗๑๖๓. ขุ. ชา. ทสก. ๒๗๑๒๙๔.
สตญฺจ ธมฺโม น ชรํ อุเปติ.
Dhamma orang baik tidak menjadi usang.
สํ. ส. ๑๕/๑๐๒. ขุ. ธ. ๒๕/๓๕. ขุ. ชา. อสีติ. ๒๘/๑๓๖.
สทฺธมฺโม สพฺภิ รกฺขิโต.
Dhamma orang baik dijaga oleh orang baik.
ที. มหา. ๑๐/๒๗๙.
ธมฺโม สุจิณฺโณ สุขมาวหาติ.
Dhamma yang dijalankan dengan baik membawa kebahagiaan.
สํ. ส. ๑๕/๕๘. ขุ. สุ. ๒๕/๓๖๐. ขุ. ชา. ทสก. ๒จ/๒๙๐. ขุ. เถร. ๒๖/๓๑๔.
สพฺเพสํ สหิโต โหติ สทฺธมฺเม สุปติฏฺฐิโต.
Orang yang teguh dalam Dhamma sejati adalah penolong bagi semua orang.
องฺ. อฏฺฐก. ๒๓/๒๔๙.
ธมฺมปีติ สุขํ เสติ.
Orang yang bersukacita dalam Dhamma hidup bahagia.
ขุ. ธ. ๒๕/๒๕.
ธมฺมจารี สุขํ เสติ.
Orang yang menjalankan Dhamma hidup bahagia.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๗, ๓๘. ขุ. อุ. ๒๕/๓๖๖.
ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารึ.
Dhamma sungguh melindungi orang yang menjalankan Dhamma.
ขุ. ชา. ทสกฺ ๒๗/๒๙๐. ขุ. เถร. ๒๖/๓๑๔.
น ทุคฺคตึ คจฺฉติ ธมฺมจารี.
Orang yang menjalankan Dhamma tidak pergi ke alam sengsara.
ขุ. ชา. ทสก. ๒๗/๙๐. ขุ. เถร. ๒๖/๓๑๔.
ธมฺเม ฐิตํ น วิชหาติ กิตฺติ.
Kehormatan tidak meninggalkan orang yang berpegang pada Dhamma.
องฺ. ปญฺจก. ๒๓/๕๑.
ธมฺเม ฐิตา เย น กโรนฺติ ปาปกํ.
Orang yang berpegang pada Dhamma tidak berbuat jahat.
องฺ. จตุตกฺก. ๒๑/๒๕.
สพฺเพ ธมฺมา นาลํ อภินิเวสาย.
Tiada satu fenomena pun yang patut dilekati.
ม. ม. ๑๒/๔๖๔.
โยนิโส วิจิเน ธมฺมํ.
Hendaknya menyelidiki Dhamma dengan cermat.
ม. อุปฺ ๑๔/๔๗๑. สํ. ส. ๑๕/๗๘. องฺ. สตฺตก. ๒๓/๓.
ธมฺมํ จเร สุจริตํ น ตํ ทุจฺจริตํ จเร.
Hendaknya menjalankan Dhamma dengan benar, bukan dengan salah.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๘. ขุ. อุ. ๒๕/๓๖๖.
สทฺธมฺโม ครุกาตพฺโพ.
Hendaknya menghormati Dhamma sejati.
องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๒๗.
กณฺหํ ธมฺมํ วิปฺปหาย.
Orang bijak hendaknya meninggalkan hal-hal yang gelap.
สํ. มหา. ๑๙/๒๙. ขุ. ธ. ๒๕/๒๖.
สุกฺกํ ภาเวถ ปณฺฑิโต.
Orang bijak hendaknya mengembangkan hal-hal yang terang.
สํ. มหา. ๑๙/๒๙. ขุ. ธ. ๒๕/๒๖.
ปกิณณกวรรค — หมวดเบ็ดเตล็ด ๖๕ บท
อฏฺฐงฺคิโก จ มคฺคานํ เขมํ อมตคามินํ.
Di antara jalan-jalan, Jalan Berunsur Delapan adalah jalan aman yang menuju keabadian.
ม. ม. ๑๓/๒๘๑.
วิสุทฺธิ สพฺพเกฺลเสหิ โหติ ทุกฺเขหิ นิพฺพุติ.
Kemurnian dari segala kekotoran batin adalah lenyapnya segala penderitaan.
ร. ร. ๔.
ยงฺกิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพนฺตํ นิโรธธมฺมํ.
Apa pun yang bersifat timbul, semuanya bersifat lenyap.
สํ. มหา. ๑๙/๕๓๑.
ยถาปจฺจยํ ปวตฺตนฺติ.
Apa yang dibentuk oleh kondisi-kondisi berjalan menurut kondisi-kondisinya.
ร. ร. ๔.
อาโรคฺยปรมา ลาภา.
Kesehatan adalah keuntungan tertinggi.
ม. ม. ๑๓/๒๘๑. ขุ. ธ. ๒๕/๔๒.
ชิฆจฺฉา ปรมา โรคา.
Lapar adalah penyakit terberat.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๒.
สงฺขารา สสฺสตา นตฺถิ.
Tiada bentukan yang kekal.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๙.
อนิจฺจา วต สงฺขารา.
Sungguh tidak kekal segala bentukan.
ที. มหา. ๑๐/๑๘๑. สํ. ส. ๑๕/๘. สํ. นิ. ๑๖/๒๒๘.
ทุลฺลภา ขณสมฺปตฺติ.
Tercapainya saat yang tepat sulit diperoleh.
ส. ม.
ทุลฺลภํ ทสฺสนํ โหติ สมฺพุทฺธานํ อภิณฺหโส.
Sungguh jarang dapat melihat seorang Buddha berulang kali.
ม. ม. ๑๓/๕๕๔. ขุ. สุ. ๒๕/๔๔๔.
ขโณ โว มา อุปจฺจคา.
Janganlah saat yang tepat berlalu meninggalkan kalian.
องฺ. อฏฺฐก. ๒๓/๒๓๑. ขุ. ธ. ๒๕/๕๗. ขุ. สุ. ๒๕/๓๘๙.
อติปตติ วโย ขโณ ตเถว.
Masa muda berlalu bagaikan sekejap.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๓๑๒.
กาโล ฆสติ ภูตานิ สพฺพาเนว สหตฺตนา.
Waktu melahap semua makhluk, bersama dirinya sendiri.
ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๙๕.
อิติ วิสฺสฏฺฐกมฺมนฺเต อตฺถา อจฺเจนฺติ มาณเว.
Manfaat berlalu meninggalkan pemuda yang menelantarkan pekerjaannya.
ที. ปาฏิ. ๑๑/๑๙๙.
นกฺขตฺตํ ปฏิมาเนนฺตํ อตฺโถ พาลํ อุปจฺจคา.
Manfaat telah berlalu meninggalkan orang bodoh yang sibuk menunggu hari baik.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๑๖.
อตฺโถ อตฺถสฺส นกฺขตฺตํ กึ กริสฺสนฺติ ตารกา.
Manfaat adalah waktu baik bagi dirinya sendiri; apa yang dapat dilakukan bintang-bintang?
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๑๖.
วโส อิสฺสริยํ โลเก.
Kekuasaan adalah yang berkuasa di dunia.
สํ. ส. ๑๕/๖๐.
สิริ โภคานมาสโย.
Keberuntungan adalah tempat bersemayamnya kekayaan.
สํ. ส. ๑๕/๖๑.
กิจฺฉา วุตฺติ อสิปฺปสฺส.
Kehidupan orang yang tak berketerampilan adalah sulit.
ขุ. ชา. ทฺวาทส. ๒๗/๓๓๐.
สาธุ โข สิปฺปกํ นาม อปิ ยาทิสกีทิสํ.
Keterampilan apa pun juga mendatangkan manfaat.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๓๕.
มตฺตญฺญุตา สทา สาธุ.
Mengetahui batas selalu mendatangkan manfaat.
ว. ว.
หิริโอตฺตปฺปิยญฺเญว โลกํ ปาเลติ สาธุกํ.
Rasa malu dan rasa takut berbuat jahat menjaga dunia dengan baik.
ว. ว.
โลโกปตฺถมฺภิกา เมตฺตา.
Cinta kasih adalah penopang dunia.
ว. ว.
อรติ โลกนาสิกา.
Iri hati adalah penyebab kehancuran dunia.
ว. ว.
มหาปุริสภาวสฺส ลกฺขณํ กรุณาสโห.
Watak yang tak sanggup (melihat penderitaan orang lain) karena welas asih adalah ciri manusia agung.
ว. ว.
นิมิตฺตํ สาธุรูปานํ กตญฺญูกตเวทิตา.
Rasa terima kasih dan membalas budi adalah ciri orang baik.
นัย- ส. ส.
สพฺพญฺเจ ปฐวึ ทชฺชา นากตญฺญุมภิราธเย.
Bahkan dengan memberikan seluruh bumi pun, orang tak tahu terima kasih tidak dapat dibuat setia.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๒๓.
หนนฺติ โภคา ทุมฺเมธํ.
Kekayaan membunuh orang yang berkebijaksanaan rendah.
ขุ. ธ. ๒๕/๖๓.
สกฺกาโร กาปุริสํ หนฺติ.
Penghormatan membunuh orang jahat.
วิ. จุล. ๗/๑๗๒. สํ. ส. ๑๕/๒๒๖. สํ. นิ. ๑๖/๒๘๔.
กิจฺโฉ มนุสฺสปฏิลาโภ.
Sulitlah memperoleh kelahiran sebagai manusia.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๙.
กิจฺฉํ มจฺจาน ชีวิตํ.
Sulitlah kehidupan makhluk-makhluk.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๙.
กิจฺฉํ สทฺธมฺมสฺสวนํ.
Sulitlah mendengar Dhamma orang baik.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๙.
กิจฺโฉ พุทฺธานมุปฺปาโท.
Sulitlah munculnya para Buddha.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๙.
อสชฺฌายมลา มนฺตา.
Tidak dilafalkan adalah noda bagi mantra.
องฺ. อฏฺฐก. ๒๓/๑๙๘. ขุ. ธ. ๒๕/๔๗.
อนุฏฺฐานมลา ฆรา.
Ketidakrajinan adalah noda bagi rumah tangga.
องฺ. อฏฺฐก. ๒๓/๑๙๘. ขุ. ธ. ๒๕/๔๗.
มลํ วณฺณสฺส โกสชฺชํ.
Kemalasan adalah noda bagi kecantikan.
องฺ. อฏฺฐก. ๒๓/๑๙๘. ขุ. ธ. ๒๕/๔๗.
มลิตฺถิยา ทุจฺจริตํ.
Perilaku buruk adalah noda bagi wanita.
องฺ. อฏฺฐก. ๒๓/๑๙๘. ขุ. ธ. ๒๕/๔๗.
สุทฺธิ อสุทฺธิ ปจฺจตฺตํ.
Kemurnian dan ketidakmurnian bersifat pribadi.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๗. ขุ. มหา. ๒๙/๓๗. ขุ. จู. ๓๐/๑๑๖.
นาญฺโญ อญฺญํ วิโสธเย.
Tiada seorang pun dapat menyucikan orang lain.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๗. ขุ. มหา. ๒๙/๓๗. ขุ. จู. ๓๐/๑๑๖.
สุทฺธสฺส สุจิกมฺมสฺส สทา สมฺปชฺชเต วตํ.
Laku suci orang yang murni, yang perbuatannya bersih, senantiasa sempurna.
ม. ม. ๑๒/๗๐.
สุทสฺสํ วชฺชมญฺเญสํ อตฺตโน ปน ทุทฺทสํ.
Kesalahan orang lain mudah dilihat; kesalahan sendiri sulit dilihat.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๘.
นตฺถิ โลเก รโห นาม ปาปกมฺมํ ปกุพฺพโต.
Tiada tempat rahasia di dunia bagi pelaku kejahatan.
องฺ. ติก. ๒๐/๑๘๙. ขุ. ชา. จตุตกฺก. ๒๗/๑๓๑.
เนสา สภา ยตฺถ น สนฺติ สนฺโต.
Perkumpulan yang tidak ada orang baiknya tidak disebut sidang.
สํ. ส. ๑๕/๒๗๐. ขุ. ชา. อสีติ. ๒๘/๑๕๑.
นตฺเถตํ โลกสฺมึ ยํ อุปาทิยมานํ อนวชฺชํ อสฺส.
Tiada sesuatu pun di dunia yang dapat dilekati tanpa cela.
ร. ร. ๔.
โภคา สนฺนิจยํ ยนฺติ วมฺมิโกวูปจียติ.
Kekayaan seorang perumah tangga yang baik bertambah seperti sarang rayap yang sedang dibangun.
ที. ปาฏิ. ๑๑/๒๐๒.
อลํ พาลสฺส โมหาย โน จ ปารคเวสิโน.
Kecantikan dapat memperdaya orang bodoh, tetapi tidak dapat memperdaya pencari Nibbāna.
ม. ม. ๑๓/๔๐๑. ขุ. เถร. ๒๖/๓๗๗.
รูปํ ชีรติ มจฺจานํ นามโคตฺตํ น ชีรติ.
Tubuh makhluk dapat hancur, tetapi nama dan keturunan tidak hancur.
สํ. ส. ๑๕/๕๙.
ถีนํ ภาโว ทุราชาโน.
Sifat wanita sulit diketahui.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๒๑.
อุกฺกฏฺเฐ สูรมิจฺฉนฺติ.
Di saat genting, orang berani dibutuhkan.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๓๐.
มนฺตีสุ อกุตูหลํ.
Di antara para penasihat, orang yang tidak banyak bicara dibutuhkan.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๓๐.
ปิยญฺจ อนฺนปานมฺหิ.
Di saat ada makanan dan minuman, orang tercinta dibutuhkan.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๓๐.
อตฺเถ ชาเต จ ปณฺฑิตํ.
Ketika suatu perkara timbul, orang bijak dibutuhkan.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๓๐.
อาปทาสุ ถาโม เวทิตพฺโพ.
Keteguhan hati diketahui di saat bahaya.
นัย-ขุ. อุ. ๒๕/๑๗๘.
ยโส ลทฺธา น มชฺเชยฺย.
Setelah memperoleh kehormatan, janganlah mabuk karenanya.
ขุ. ชา. จตุกฺก. ๒๗/๑๔๕.
จาคมนุพฺรูเหยฺย.
Hendaknya menambah pelepasan.
ม. อุป. ๑๔/๔๓๖.
สนฺติเมว สิกฺเขยฺย.
Hendaknya melatih diri dalam kedamaian itu sendiri.
นัย-ม. อุป. ๑๔/๔๓๖.
โลกามิสํ ปชเห สนฺติเปกฺโข.
Orang yang mengarah pada kedamaian hendaknya meninggalkan umpan duniawi.
สํ. ส. ๑๕/๓, ๗๗, ๙๐.
ตํ คณฺเหยฺย ยทปณฺณกํ.
Apa pun yang tidak salah, itulah yang hendaknya diambil.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๑.
สมฺมุขา ยาทิสํ จิณฺณํ ปรมฺมุขาปิ ตาทิสํ.
Sebagaimana berperilaku di hadapan orang, demikian pula hendaknya berperilaku di belakangnya.
ส. ส.
อปฺปตฺโต โน จ อุลฺลเป.
Janganlah menyombongkan diri sebelum sampai.
ส. ส.
สนาถา วิหรถ มา อนาถา.
Hiduplah dengan sandaran; janganlah hidup tanpa sandaran.
นัย. องฺ. ทสกฺ ๒๔/๒๕.
นาญฺญํ นิสฺสาย ชีเวยฺย.
Janganlah hidup bergantung pada orang lain.
ขุ. อุ. ๒๕/๑๗๙.
อาโรคฺยมิจฺเฉ ปรมญฺจ ลาภํ.
Hendaknya mendambakan kesehatan, keuntungan tertinggi.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๒๗.
อตีตํ นานฺวาคเมยฺย.
Janganlah merenungi apa yang telah berlalu.
ม. อุป. ๑๔/๓๔๘.
นปฺปฏิกงฺเข อนาคตํ.
Janganlah mengharapkan apa yang belum tiba.
ม. อุป. ๑๔/๓๔๘.
ปัญญาวรรค — หมวดปัญญา ๒๑ บท
นตฺถิ ปญฺญาสมา อาภา.
Tiada cahaya yang sebanding dengan kebijaksanaan.
สํ. ส. ๑๕/๙.
ปญฺญา โลกสฺมิ ปชฺโชโต.
Kebijaksanaan adalah cahaya di dunia.
สํ. ส. ๑๕/๖๑.
โยคา เว ชายตี ภูริ.
Kebijaksanaan timbul dari ketekunan.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๒.
อโยคา ภูริสงฺขโย.
Hilangnya kebijaksanaan timbul dari ketiadaan ketekunan.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๒.
สุโข ปญฺญาปฏิลาโภ.
Diperolehnya kebijaksanaan mendatangkan kebahagiaan.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๙.
ปญฺญา นรานํ รตนํ.
Kebijaksanaan adalah permata umat manusia.
สํ. ส. ๑๕/๕๐.
ปญฺญาว ธเนน เสยฺโย.
Kebijaksanaan sungguh lebih baik daripada kekayaan.
นัย- ม. ม. ๑๓/๔๑๓. นัย- ขุ. เถร. ๒๖/๓๗๙.
นตฺถิ ฌานํ อปญฺญสฺส.
Tiada perenungan bagi orang tanpa kebijaksanaan.
ขุ. ธ. ๒๕/๖๕.
ปญฺญา นตฺถิ อฌายโต.
Tiada kebijaksanaan bagi orang yang tidak merenung.
ขุ. ธ. ๒๕/๖๕.
ปญฺญา เจนํ ปสาสติ.
Kebijaksanaan mengendalikan orang itu.
สํ. ส. ๒๕/๕๒.
ปญฺญาย มคฺคํ อลโส น วินฺทติ.
Orang malas tidak menemukan jalan melalui kebijaksanaan.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๒.
สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญํ อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ.
Orang yang waspada, merenung, dan mendengar dengan penuh perhatian memperoleh kebijaksanaan.
สํ. ส. ๑๕/๓๑๖. ขุ. สุ. ๒๕/๓๖๑.
ปญฺญายตฺถํ วิปสฺสติ.
Orang melihat makna melalui kebijaksanaan.
องฺ. สตฺตก. ๒๓/๓.
ปญฺญาย ปริสุชฺฌติ.
Orang disucikan melalui kebijaksanaan.
ขุ. สุ. ๒๕/๓๖๑.
ปญฺญา หิ เสฏฺฐา กุสลา วทนฺติ.
Orang bijak menyatakan bahwa kebijaksanaanlah yang tertinggi.
ขุ. ชา. สตฺตก. ๒๗/๕๔๑.
ปญฺญาชีวึ ชีวิตมาหุ เสฏฺฐํ.
Para bijak menyatakan kehidupan orang yang hidup dengan kebijaksanaan sebagai yang terbaik.
สํ. ส. ๑๕/๕๘, ๓๑๕. ขุ. สุ. ๒๕/๓๖๐.
เอโกว เสยฺโย ปุริโส สปญฺโญ โย ภาสิตสฺส วิชานาติ อตฺถํ.
Lebih baik satu orang bijak yang memahami makna ucapan.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๓๒.
พหูนํ วต อตฺถาย สปฺปญฺโญ ฆรมาวสํ.
Perumah tangga yang bijak hidup demi manfaat orang banyak.
องฺ. อฏฺฐก. ๒๓/๒๔๙.
สากจฺฉาย ปญฺญา เวทิตพฺพา.
Kebijaksanaan diketahui melalui percakapan.
นัย. ขุ. อุ. ๒๕/๑๗๘.
ตถตฺตานํ นิเวเสยฺย ยถา ภูริ ปวฑฺฒติ.
Dengan cara apa pun kebijaksanaan bertumbuh, dengan cara itulah hendaknya seseorang menempatkan dirinya.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๒.
ปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺย.
Janganlah mengabaikan kebijaksanaan.
ม. อุป. ๑๔/๔๓๖.
ปมาทวรรค — หมวดประมาท ๘ บท
ปมาโท มจฺจุโน ปทํ.
Kelengahan adalah jalan menuju kematian.
ขุ. ธ. ๒๕/๑๘. ขุ. ชา. ตึส. ๒๗/๕๒๔.
ปมาโท รกฺขโต มลํ.
Kelengahan adalah noda bagi seorang penjaga.
องฺ. อฏฺฐก. ๒๓/๑๙๘. ขุ. ธ. ๒๕/๔๗.
ปมาโท ครหิโต สทา.
Kelengahan senantiasa dicela oleh orang bijak.
ขุ. ธ. ๒๕/๑๙.
ปมาทมนุยุญฺชนฺติ พาลา ทุมฺเมธิโน ชนา.
Orang bodoh yang berkebijaksanaan rendah menyerahkan diri pada kelengahan.
ม. ม. ๑๓/๔๘๘. สํ. ส. ๑๕/๓๖. ขุ. ธ. ๒๕/๑๘.
เต ทีฆรตฺตํ โสจนฺติ เย ปมชฺชนฺติ มาณวา.
Orang yang lengah bersedih untuk waktu yang lama.
นัย-ม. อุป. ๑๔/๓๔๖.
เย ปมตฺตา ยถา มตา.
Orang yang lengah bagaikan sudah mati.
ขุ. ธ. ๒๕/๑๘. ขุ. ชา. ตึส. ๒๗/๕๒๔.
มา ปมาทมนุยุญฺเชถ.
Janganlah menyerahkan diri pada kelengahan.
ม. ม. ๑๓/๔๘๘. สํ. ส. ๑๕/๓๖. ขุ. ธ. ๒๕/๑๘.
ปมาเทน น สํวเส.
Janganlah bersekutu dengan kelengahan.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๗. ขุ. สุ. ๒๕/๕๑๘. ขุ. มหา. ๒๙/๕๑๕.
ปาปวรรค — หมวดบาป ๑๓ บท
มลา เว ปาปกา ธมฺมา อสฺมึ โลเก ปรมฺหิ จ.
 คำอธิบาย
Perbuatan jahat sungguh merupakan noda, baik di dunia ini maupun di dunia berikutnya.
องฺ. อฏฺฐก. ๒๓/๑๙๘. ขุ. ธ. ๒๕/๔๗.
ทุกฺโข ปาปสฺส อุจฺจโย.
 คำอธิบาย
Sungguh menyakitkan akibat dari memupuk perbuatan jahat.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๐.
ปาปานํ อกรณํ สุขํ.
 คำอธิบาย
Berbahagialah bila dapat terbebas dari kejahatan.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๙.
ปาปํ ปาเปน สุกรํ.
 คำอธิบาย
Orang buruk melakukan keburukan dengan mudah.
วิ. จุล. ๗/๑๙๕. ขุ. อุ. ๒๕/๑๖๘.
ปาเป น รมตี สุจิ.
 คำอธิบาย
Seseorang yang telah menyucikan dirinya tidak akan menikmati melakukan kejahatan.
วิ. มหา. ๕/๓๔. ขุ. อุ. ๒๕/๑๖๖.
สกมฺมุนา หญฺญติ ปาปธมฺโม.
 คำอธิบาย
Orang yang berwatak jahat menderita karena perbuatannya sendiri.
ม. ม. ๑๓๔๑๓. ขุ. เถร. ๒๖/๓๗๙.
ตปสา ปชหนฺติ ปาปกมฺมํ.
 คำอธิบาย
Orang baik meninggalkan perbuatan jahat dengan pertapaan.
ขุ. ชา. อฏฺฐก. ๒๗/๒๔๕.
ปาปานิ กมฺมานิ กโรนฺติ โมหา.
 คำอธิบาย
Orang melakukan perbuatan jahat karena kebodohan batin.
ม. ม. ๑๓/๔๑๓. ขุ. ชา. ปกิณฺณก. ๒๗/๓๘๐.
นตฺถิ ปาปํ อกุพฺพโต.
 คำอธิบาย
Tiada kejahatan bagi orang yang tidak melakukannya.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๑.
ธมฺมํ เม ภณมานสฺส น ปาปมุปลิมฺปติ.
 คำอธิบาย
Selagi aku membabarkan Dhamma, kejahatan tidak menodaiku.
ขุ. ชา. สตฺตก ๒๗/๒๒๔.
นตฺถิ อการิยํ ปาปํ มุสาวาทิสฺส ชนฺตุโน.
 คำอธิบาย
Tiada kejahatan yang tidak akan dilakukan oleh seorang pendusta.
นัย. ขุ. ธ. ๒๕/๓๘. นัย. ขุ. อิติ. ๒๕/๒๔๓.
ปาปานิ ปริวชฺชเย.
 คำอธิบาย
Hendaknya menghindari segala kejahatan.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๑.
น ฆาสเหตุปิ กเรยฺย ปาปํ.
 คำอธิบาย
Jangan berbuat jahat sekalipun demi makanan.
นัย- ขุ. ชา. นวก. ๒๗/๒๖๒.
ปุคคลวรรค — หมวดบุคคล ๗๐ บท
สาธุ โข ปณฺฑิโต นาม.
Orang yang disebut bijak sungguh mewujudkan manfaat.
อ. ส. ๑๕/๓๐๙. ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๓๒.
ปณฺฑิโต สีลสมฺปนฺโน ชลํ อคฺคีว ภาสติ.
Orang bijak yang berbekal sila bersinar bagaikan api yang menyala.
ที. ปาฏิ. ๑๑/๒๐๒.
อนตฺถํ ปริวชฺเชติ อตฺถํ คณฺหาติ ปณฺฑิโต.
Orang bijak menghindari yang tidak bermanfaat dan hanya mengambil yang bermanfaat.
องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๕๙.
อินฺทฺริยานิ รกฺขนฺติ ปณฺฑิตา.
Orang bijak menjaga indria-indria.
ที. มหา. ๑๐/๒๘๘. สํ. ส. ๑๕/๓๗.
น อุจฺจาวจํ ปณฺฑิตา ทสฺสยนฺติ.
Orang bijak tidak menampakkan gejolak naik turun.
ขุ. ธ. ๒๕/๒๖.
นิชฺฌตฺติพลา ปณฺฑิตา.
Orang bijak memiliki sikap tidak mencari-cari kesalahan sebagai kekuatannya.
องฺ. อฏฺฐก. ๒๓/๒๒๗.
ทุลฺลโภ ปุริสาชญฺโญ.
Manusia yang berdarah unggul sulit ditemukan.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๑.
ทุลฺลโภ องฺคสมฺปนฺโน.
Orang yang berbekal segala kualitas baik sulit ditemukan.
ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๘๕.
ทนฺโต เสฏฺโฐ มนุสฺเสสุ.
Di antara manusia, orang yang telah menjinakkan dirinya adalah yang terbaik.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๗. ขุ. มหา. ๒๙/๒๙๑. ขุ. จู. ๓๐/๗๔.
มหาการุณิโก นาโถ.
Sang Pelindung memiliki welas asih yang agung.
ส. ม.
กุสโล จ ชหาติ ปาปกํ.
Orang bijak meninggalkan kejahatan.
ที. มหา. ๑๐/๑๕๙. ขุ. อุ. ๒๕/๒๑๕.
นยํ นยติ เมธาวี.
Orang bijak menunjukkan jalan yang patut ditunjukkan.
ขุ. ชา. เตรส. ๒๗/๓๕๕.
อธุรายํ น ยุญฺชติ.
Orang bijak tidak melibatkan diri dalam hal yang bukan urusannya.
ขุ. ชา. เตรส. ๒๗/๓๕๕.
ธีโร โภเค อธิคมฺม สงฺคณฺหาติ จ ญาตเก.
Setelah memperoleh kekayaan, orang bijak menyokong sanak saudaranya.
ขุ. ชา. ฉกฺก. ๒๗/๒๐๕.
ธีโร จ พลวา สาธุ ยูถสฺส ปริหารโก.
Orang bijak yang berkuasa memimpin kelompok mewujudkan manfaat.
ขุ. ชา. สตฺตก. ๒๗/๒๒๑.
น กามกามา ลปยนฺติ สนฺโต.
Orang baik tidak bertutur karena menginginkan kenikmatan indria.
ขุ. ธ. ๒๕/๒๖.
สนฺโต น เต เย น วทนฺติ ธมฺมํ.
Siapa pun yang tidak berbicara sesuai Dhamma bukanlah orang baik.
สํ. ส. ๑๕/๒๗๐.
สนฺโต สตฺตหิเต รตา.
Orang baik bergembira dalam menolong makhluk-makhluk.
ชาตกฏฺฐกถา ๑/๒๓๐.
ทูเร สนฺโต ปกาเสนฺติ. หิมวนฺโตว ปพฺพโต.
Orang baik tampak dari jauh, bagaikan pegunungan Himalaya.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๕.
สนฺโต สคฺคปรายนา.
Orang baik bertujuan ke alam surga.
สํ. ส. ๑๕/๒๗. ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๖๔.
สพฺพา ทิสา สปฺปุริโส ปวายติ.
Orang baik tersohor ke segala penjuru.
องฺ. ติก. ๒๐/๒๙๑. ขุ. ธ. ๒๕/๒๒.
อุปสนฺโต สุขํ เสติ.
Orang yang telah tenang hidup bahagia.
วิ. จุล. ๗/๑๐๖. สํ. ส. ๑๕/๓๑๒. องฺ. ติก. ๒๐/๑๗๕.
สตญฺจ คนฺโธ ปฏิวาตเมติ.
Keharuman orang baik menyebar bahkan melawan arah angin.
องฺ. ติก. ๒๐/๒๙๑. ขุ. ธ. ๒๕/๒๒.
อนุปาทา วิมุจฺจนฺติ.
Orang baik terbebas karena tidak melekat.
ม. อุป. ๑๔/๓๔๖. องฺ. ติก. ๒๐/๑๘๐.
โย พาโล มญฺญติ พาลฺยํ ปณฺฑิโต วาปิ เตน โส.
Orang bodoh yang menyadari kebodohannya, karena itu ia sedikit banyak bijak.
ขุ. ธ. ๒๕/๒๓.
น สาธุ พลวา พาโล ยูถสฺส ปริหารโก.
Orang bodoh yang berkuasa memimpin kelompok tidak mewujudkan manfaat.
ขุ. ชา. สตฺตก. ๒๗/๒๒๑.
พาโล อปริณายโก.
Orang bodoh tidak seharusnya menjadi pemimpin.
ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๘๙.
อุชฺฌตฺติพลา พาลา.
Orang bodoh memiliki sikap mencari-cari kesalahan sebagai kekuatannya.
องฺ. อฏฺฐก. ๒๓/๒๒๗.
อสนฺเตตฺถ น ทิสฺสนฺติ รตฺตึ ขิตฺตา ยถา สรา.
Orang jahat, sekalipun duduk di sini, tidak tampak, bagaikan anak panah yang dilepaskan di malam hari.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๕.
อสนฺโต นิรยํ ยนฺติ.
Orang jahat menuju neraka.
สํ. ส. ๑๕/๒๗. ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๖๔.
อนยํ นยติ ทุมฺเมโธ.
Orang berkebijaksanaan rendah menunjukkan jalan yang tidak patut ditunjukkan.
ขุ. ชา. เตรส. ๒๗/๓๕๕.
อธุรายํ นิยุญฺชติ.
Orang berkebijaksanaan rendah melibatkan diri dalam hal yang bukan urusannya.
ขุ. ชา. เตรส. ๒๗/๓๕๕.
หาเปติ อตฺถํ ทุมฺเมโธ.
Orang berkebijaksanaan rendah menyia-nyiakan manfaat.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๑๕.
ทุพฺภึ กโรติ ทุมฺเมโธ.
Orang berkebijaksanaan rendah berbuat jahat.
ขุ. ชา. ทสก. ๒๗/๒๙๑.
โจรา โลกสฺมิมพฺพุทา.
Para pencuri adalah bencana bagi dunia.
สํ. ส. ๑๕/๖๐.
สุวิชาโน ภวํ โหติ.
Orang yang mengenal kebaikan berkembang.
ขุ. สุ. ๒๕/๓๔๖.
ทุวิชาโน ปราภโว.
Orang yang mengenal keburukan merosot.
ขุ. สุ. ๒๕/๓๔๖.
ธมฺมกาโม ภวํ โหติ.
Orang yang mencintai Dhamma berkembang.
ขุ. สุ. ๒๕/๓๔๖.
ธมฺมเทสฺสี ปราภโว.
Orang yang membenci Dhamma merosot.
ขุ. สุ. ๒๕/๓๔๖.
สกฺกตฺวา สกฺกโต โหติ.
Orang yang menghormati menerima penghormatan.
ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๑๕๔.
ครุ โหติ สคารโว.
Orang yang menghargai dihargai.
ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๑๕๔.
ปูชโก ลภเต ปูชํ.
Orang yang memuja dipuja.
ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๑๕๔.
วนฺทโก ปฏิวนฺทนํ.
Orang yang memberi salam hormat dibalas dengan salam hormat.
ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๑๕๔.
ปฏิสงฺขานพลา พหุสฺสุตา.
Orang yang banyak mendengar harus mengutamakan perenungan.
องฺ. อฏฺฐก. ๒๓/๒๒๗.
สาธุ สมฺพหุลา ญาตี.
Memiliki banyak sanak saudara mendatangkan manfaat.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๒๓.
วิสฺสาสปรมา ญาตี.
Keakraban adalah kekerabatan tertinggi.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๒.
เนกาสี ลภเต สุขํ.
Orang yang makan sendirian tidak memperoleh kebahagiaan.
ขุ. ชา. ทฺวาทส. ๒๗/๓๓๓.
นตฺถิ โลเก อนินฺทิโต.
Tiada seorang pun di dunia yang tidak dicela.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๕.
ปริภูโต มุทุ โหติ.
Orang yang lemah dihina.
ขุ. ชา. ทฺวาทส. ๒๗/๓๓๙.
อติติกฺโข จ เวรวา.
Orang yang keras memiliki musuh.
ขุ. ชา. ทฺวาทส. ๒๒/๓๓๙.
พหุมฺปิ รตฺโต ภาเสยฺย.
Orang yang sedang jatuh cinta banyak bicara.
ขุ. ชา. ทฺวาทส. ๒๗/๓๓๙.
ทุฏฺโฐปิ พหุ ภาสยิ.
Orang yang marah banyak bicara.
ขุ. ชา. ทฺวาทส. ๒๗/๓๓๙.
อนุปาเยน โย อตฺถํ อิจฺฉติ โส วิหญฺญติ.
Orang yang mengejar manfaat tanpa cara yang tepat akan mengalami kesulitan.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๑๖.
น อุชุภูตา วิตถํ ภณนฺติ.
Orang yang jujur tidak berbicara menyimpang dari kebenaran.
ขุ. ชา. จตุกฺก. ๒๗/๑๒๘.
ยถาวาที ตถาการี.
Sebagaimana ia berkata, demikianlah hendaknya ia berbuat.
ที. มหา. ๑๐/๒๕๕. ขุ. สุ. ๒๕/๓๙๔. ขุ. เถร. ๒๖/๔๔๑. ขุ. ชา. จตุตฺก. ๒๗/๑๔๖.
หิรินิเสโธ ปุริโส โกจิ โลกสฺมิ วิชฺชติ.
Ada beberapa orang di dunia yang tertahan oleh rasa malu.
สํ. ส. ๑๕/๑๑. ขุ. ธ. ๒๕/๓๔.
กวิ คาถานมาสโย.
Para penyair adalah tempat bersemayamnya syair-syair.
สํ. ส. ๑๕/๕๒.
พฺรหฺมาติ มาตาปิตโร.
Ibu dan ayah, dikatakan, adalah Brahma (bagi anak-anaknya).
องฺ. ติก. ๒๐/๑๖๘. องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๙๒. ขุ. อิติ. ๒๕/๓๑๔.
ปุพฺพาจริยาติ วุจฺจเร.
Ibu dan ayah, dikatakan, adalah guru pertama (bagi anak-anaknya).
องฺ. ติก. ๒๐/๑๖๘. องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๙๒. ขุ. อิติ. ๒๕/๓๑๔.
อาหุเนยฺยา จ ปุตฺตานํ.
Ibu dan ayah patut dihormati oleh anak-anaknya.
องฺ. ติก. ๒๐/๑๖๘. องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๙๒. ขุ. อิติ. ๒๕/๓๑๔.
อิตฺถี มลํ พฺรหฺมจริยสฺส.
Wanita adalah noda bagi kehidupan suci.
สํ. ส. ๑๕/๕๒, ๕๙.
อิตฺถี ภณฺฑานมุตฺตมํ.
Wanita adalah yang tertinggi di antara segala benda.
สํ. ส. ๑๕/๖๐.
ภตฺตุญฺจ ครุโน สพฺเพ ปฏิปูเชติ ปณฺฑิตา.
Istri yang bijak menghormati suaminya dan semua orang yang patut dihormati.
องฺ. อฏฺฐก. ๒๓/๒๗๓.
ภตฺตา ปญฺญาณมิตฺถิยา.
Suami adalah kebanggaan seorang wanita.
สํ. ส. ๑๕/๕๗.
สุสฺสูสา เสฏฺฐา ภริยานํ.
Di antara para istri, istri yang patuh adalah yang terbaik.
สํ. ส. ๑๕/๑๐.
โย จ ปุตฺตานมสฺสโว.
Di antara para anak, anak yang patuh adalah yang terbaik.
สํ. ส. ๑๕/๑๐.
ปุตฺตา วตฺถุ มนุสฺสานํ.
Anak adalah landasan bagi umat manusia.
สํ. ส. ๑๕/๕๑.
ผาตึ กยิรา อวิเหฐยํ ปรํ.
Hendaknya melakukan hanya yang membawa kemajuan; janganlah menyakiti orang lain.
ขุ. ชา. สตฺตก. ๒๗/๒๑๒.
คุณวา จาตฺตโน คุณํ.
Orang yang memiliki kebaikan hendaknya menjaga kebaikannya.
ส. ส.
รกฺเขยฺยานาคตํ ภยํ.
Hendaknya mencegah bahaya yang belum tiba.
ขุ. ชา. จตุกฺก. ๒๗/๑๓๖.
ปุญญวรรค — หมวดบุญ ๕ บท
ปุญฺญํ โจเรหิ ทูหรํ.
 คำอธิบาย
Kebajikan tidak dapat dirampas oleh pencuri.
สํ. ส. ๑๕/๕๐.
ปุญฺญํ สุขํ ชีวิตสงฺขยมฺหิ.
 คำอธิบาย
Kebajikan membawa kebahagiaan di saat ajal.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๙.
สุโข ปุญฺญสฺส อุจฺจโย.
 คำอธิบาย
Penimbunan kebajikan membawa kebahagiaan.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๐.
ปุญฺญานิ ปรโลกสฺมึ ปติฏฺฐา โหนฺติ ปาณินํ.
 คำอธิบาย
Kebajikan adalah sandaran makhluk di dunia berikutnya.
สํ. ส. ๑๕/๒๖. องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๔๔. ขุ. ชา. ทสก. ๒๗/๒๙๔.
ปุญฺญานิ กยิราถ สุขาวหานิ.
 คำอธิบาย
Hendaknya melakukan kebajikan yang membawa kebahagiaan.
สํ. ส. ๑๕/๓. องฺ. ติก. ๒๐/๑๙๘.
มัจจุวรรค — หมวดมฤตยู ๑๐ บท
สพฺพํ เภทปริยนฺตํ เอวํ มจฺจาน ชีวิตํ.
Kehidupan makhluk bagaikan bejana tanah liat, yang pada akhirnya pasti hancur.
ที. มหา. ๑๐/๑๔๑. ขุ. สุ. ๒๕/๔๔๘. ขุ. มหา. ๒๙/๑๔๕.
อปฺปกญฺหิทํ ชีวิตมาหุ ธีรา.
Para bijak berkata bahwa hidup ini sangatlah singkat.
ม. ม. ๑๓/๔๑๒. ขุ. สุ. ๒๕/๔๘๕. ขุ. เถร. ๒๖/๓๗๘.
น หิ โน สงฺครนฺเตน มหาเสเนน มจฺจุนา.
Tiada tawar-menawar dengan Kematian yang berbala tentara besar.
ม. อุ. ๑๔/๓๔๘. ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๑๖๕.
ชรูปนีตสฺส น สนฺติ ตาณา.
Ketika makhluk telah dibawa oleh usia tua, tiada pelindung.
สํ. ส. ๑๕/๓. องฺ. ติก. ๒๐/๑๙๘. ขุ. ชา. วีส. ๒๗/๔๑๖.
น มิยฺยมานสฺส ภวนฺติ ตาณา.
Ketika makhluk akan mati, tiada pelindung.
ม. ม. ๑๓/๔๑๒. ขุ. เถร. ๒๖/๓๗๘.
น มิยฺยมานํ ธนมนฺเวติ กิญฺจิ.
Sedikit pun harta tidak dapat mengikuti orang yang mati.
ม. ม. ๑๓/๔๑๒. ขุ. เถร. ๒๖/๓๗๘.
น จาปิ วิตฺเตน ชรํ วิหนฺติ.
Usia tua tidak dapat diusir dengan kekayaan.
ม. ม. ๑๓/๔๑๒. ขุ. เถร. ๒๖/๓๗๘.
น ทีฆมายุํ ลภเต ธเนน.
Orang tidak memperoleh umur panjang karena kekayaan.
ม. ม. ๑๓/๔๑๒. ขุ. เถร. ๒๖/๓๗๘.
สพฺเพว นิกฺขิปิสฺสนฺติ ภูตา โลเก สมุสฺสยํ.
Semua makhluk akan meninggalkan tubuhnya di dunia.
ที. มหา. ๑๐/๑๘๑. สํ. ส. ๑๕/๒๓๒.
อฑฺฒา เจว ทฬิทฺทา จ สพฺเพ มจฺจุปรายนา.
Baik orang kaya maupun orang miskin, semuanya menghadapi kematian.
ที. มหา. ๑๐/๑๔๑. ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๓๑๗.
มิตตวรรค — หมวดมิตร ๑๒ บท
สตฺโถ ปวสโต มิตฺตํ.
Iring-iringan pedati (atau hewan pengangkut) adalah sahabat bagi orang yang bepergian.
สํ. ส. ๑๕/๕๐.
มาตา มิตฺตํ สเก ฆเร.
Ibu adalah sahabat di rumah sendiri.
สํ. ส. ๑๕/๕๐.
สหาโย อตฺถชาตสฺส โหติ มิตฺตํ ปุนปฺปุนํ.
Kawan adalah sahabat bagi orang yang berulang kali membutuhkan.
สํ. ส. ๑๕/๕๑.
สพฺพตฺถ ปูชิโต โหติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.
Orang yang tidak mengkhianati sahabat dihormati di mana-mana.
ขุ. ชา. นวก. ๒๗/๕๔.
สพฺเพ อมิตฺเต ตรติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.
Orang yang tidak mengkhianati sahabat mengatasi semua musuh.
ขุ. ชา. นวก. ๒๗/๑๕๕.
มิตฺตทุพฺโภ หิ ปาปโก.
Orang yang mengkhianati sahabat sungguh orang yang hina.
ขุ. ชา. ทสก. ๒๗/๒๙๗.
ปาปมิตฺโต ปาปสโข ปาปอาจารโคจโร.
Orang yang bersahabat dan berkawan buruk memiliki tata krama dan tempat pergaulan yang buruk.
ที. ปาฏิ. ๑//๑๙๘.
ภริยา ปรมา สขา.
Istri adalah sahabat yang paling akrab.
สํ. ส. ๑๕/๕๑.
นตฺถิ พาเล สหายตา.
Tiada persahabatan dengan orang bodoh.
วิ. มหา. ๕/๓๓๖. ม. อุ. ๑๔/๒๙๗. ขุ. ธ. ๒๕/๒๓, ๕๙.
อตฺถมฺหิ ชาตมฺหิ สุขา สหายา.
Ketika kebutuhan timbul, seorang kawan mendatangkan kebahagiaan.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๙.
สเจ ลเภถ นิปกํ สหายํ จเรยฺย เตนตฺตมโน สติมา.
Bila mendapat kawan yang bijaksana, hendaknya ia merasa puas berjalan bersamanya dengan penuh perhatian.
วิ. มหา. ๕/๓๓๖. ม. อุป. ๑๔/๒๙๗.
โน เจ ลเภถ นิปกํ สหายํ เอโก จเร น จ ปาปานิ กยิรา.
Bila tidak mendapat kawan yang bijaksana, hendaknya ia berjalan sendirian dan tidak berbuat jahat.
วิ. มหา. ๕/๓๓๖. ม. อุป. ๑๔/๒๙๗.
ยาจนาวรรค — หมวดขอ ๕ บท
น เว ยาจนฺติ สปฺปญฺญา.
Orang bijak sama sekali tidak meminta-minta.
ขุ. ชา. สตฺตก. ๒๗/๒๒๐.
ยาจโก อปฺปิโย โหติ.
Orang yang meminta tidak disukai (oleh yang dimintai).
วิ. มหาวิภงฺค. ๑/๓๓๗๗. ขุ. ชา. สตฺตก. ๒๗/๒๒๐.
ยาจํ อททมปฺปิโย.
Orang yang dimintai namun tidak memberikan apa yang diminta tidak disukai (oleh yang meminta).
วิ. มหาวิภงฺค. ๑/๓๓๗. ขุ. ชา. สตฺตก. ๒๙/๒๒๐.
เทสฺโส จ โหติ อติยาจนาย.
Orang menjadi dibenci karena terlalu banyak meminta.
วิ. มหาวิภงฺค. ๑/๓๓๔. ขุ. ชา. ติก. ๒๗/๑๐๐.
น ตํ ยาเจ ยสฺส ปิยํ ชิคึเส.
Janganlah meminta sesuatu yang diketahui dicintai oleh orang lain.
วิ. มหาวิภงฺค. ๑/๓๓๔. ขุ. ชา. ติก. ๒๗/๑๐๐.
ราชวรรค — หมวดพระราชา ๗ บท
ราชา รฏฺฐสฺส ปญฺญาณํ.
Raja adalah kebanggaan negeri.
สํ. ส. ๑๕/๕๗.
ราชา มุขํ มนุสฺสานํ.
Raja adalah kepala rakyat.
วิ. มหา. ๕/๑๒๔. ม. ม. ๑๓/๕๕๖. ขุ. ส. ๒๕/๔๔๖.
สพฺพํ รฏฺฐํ สุขํ โหติ ราชา เจ โหติ ธมฺมิโก.
Bila raja berpegang pada Dhamma, seluruh rakyat pun berbahagia.
องฺ. จตุตก. ๒๑/๙๙. ขุ. ชา. จตุกฺก. ๒๗/๑๕๒.
กุทฺธํ อปฺปฏิกุชฺฌนฺโต ราชา รฏฺฐสฺส ปูชิโต.
Raja yang tidak membalas kemarahan dengan kemarahan dihormati rakyatnya.
ขุ. ชา. จตุกฺก. ๒๗/๑๘๗.
สนฺนทฺโธ ขตฺติโย ตปติ.
Raja yang mengenakan perlengkapan perang tampak agung.
สํ. นิ. ๑๖/๓๓๑. ขุ. ธ. ๒๕/๖๗.
ขตฺติโย เสฏฺโฐ ชเนตสฺมึ เย โคตฺตปฏิสาริโน.
Raja adalah yang terbaik di antara orang-orang yang menjunjung keturunan.
ที. ปาฏิ. ๑๑/๑๐๗. ม. ม. ๑๓/๓๒. สํ. ส. ๑๕/๒๒๕. สํ. นิ. ๑๖/๓๓๑.
ปุตฺตกํ วิย ราชาโน ปชํ รกฺขนฺตุ สพฺพทา.
Hendaknya raja senantiasa melindungi rakyatnya, sebagaimana ayah melindungi anak-anaknya.
นัย-ส. ส.
วาจาวรรค — หมวดวาจา ๑๓ บท
หทยสฺส สทิสี วาจา.
Ucapan sama seperti pikiran.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๑๓๘.
โมกฺโข กลฺยาณิยา สาธุ.
Mengucapkan kata-kata yang baik mendatangkan manfaat.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๒๘.
มุตฺวา ตปฺปติ ปาปิกํ.
Orang yang mengucapkan kata-kata jahat mengalami kesusahan.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๒๘.
ทุฏฺฐสฺส ผรุสา วาจา.
Orang yang marah berkata kasar.
ขุ. ชา. ทสก. ๒๗/๒๗๓.
อภูตวาที นิรยํ อุเปติ.
Orang yang berkata dusta menuju neraka.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๕.
สํโวหาเรน โสเจยฺยํ เวทิตพฺพํ.
Kesucian dapat diketahui melalui ucapan.
นัย-ขุ. อุ. ๒๕/๑๗๘.
วาจํ มุญฺเจยฺย กลฺยาณึ.
Hendaknya mengucapkan kata-kata yang baik.
สํ. ส. ๑๕/๖๐.
สณฺหํ คิรํ อตฺถวตึ ปมุญฺเจ.
Hendaknya mengucapkan kata-kata yang manis dan bermanfaat.
ขุ. ชา. เตรส. ๒๗/๓๕๐.
ตเมว วาจํ ภาเสยฺย ยายตฺตานํ น ตาปเย.
Hendaknya hanya mengucapkan kata-kata yang tidak menyusahkan diri sendiri.
สํ. ส. ๑๕/๒๗๘. ขุ. สุ. ๒๕/๔๑๑.
มนุญฺญเมว ภาเสยฺย.
Hendaknya hanya mengucapkan kata-kata yang menyenangkan.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๑๐.
นามนุญฺญํ กุทาจนํ.
Kapan pun juga janganlah mengucapkan kata-kata yang tidak menyenangkan.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๑๐.
วาจํ ปมุญฺเจ กุสลํ นาติเวลํ.
Bahkan kata-kata yang baik pun jangan diucapkan di luar waktunya.
ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๘๐. ขุ. สุ. ๒๕/๕๒๓. ขุ. มหา. ๒๙/๖๒๒.
น หิ มุญฺเจยฺย ปาปิกํ.
Janganlah pernah mengucapkan kata-kata jahat.
ขุ. ชา. ๒๗/๒๘.
วิริยวรรค — หมวดเพียร ๑๒ บท
กาลาคตญฺจ น หาเปติ อตฺถํ.
Orang rajin tidak menyia-nyiakan manfaat yang datang pada waktunya.
ขุ. ชา. ฉกฺก. ๒๗/๑๙๕.
วิริเยน ทุกฺขมจฺเจติ.
Orang mengatasi penderitaan melalui semangat.
ขุ. สุ. ๒๕/๓๖๑.
ปฏิรูปการี ธุรวา อุฏฺฐาตา วินฺทเต ธนํ.
Orang yang bertugas dan mengerjakannya dengan rajin dan tepat akan memperoleh kekayaan.
สํ. ส. ๑๕/๓๑๖. ขุ. สุ. ๒๕/๓๖๑.
อกิลาสุ วินฺเท หทยสฺส สนฺตึ.
Orang yang tidak malas dapat memperoleh ketenangan hati.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๑.
น นิพฺพินฺทิยการิสฺส สมฺมทตฺโถ วิปจฺจติ.
Manfaat tidak terwujud dengan baik bagi orang yang bekerja dengan rasa jemu.
ขุ. ชา. จตฺตาฬีส. ๒๗/๕๓๓.
อนิพฺพินฺทิยการิสฺส สมฺมทตฺโถ วิปจฺจติ.
Manfaat terwujud dengan baik bagi orang yang bekerja tanpa rasa jemu.
ขุ. ชา. จตฺตาฬีส. ๒๗/๕๓๓.
อถ ปจฺฉา กุรุเต โยคํ กิจฺเจ อาปาสุ สีทติ.
Bila seseorang berusaha pada tugas yang sudah terlambat, ia akan tenggelam dalam kehancuran.
ขุ. ชา. วีส. ๒๗/๔๓๔.
หิยฺโยติ หิยฺยติ โปโส ปเรติ ปริหายติ.
Orang yang menunda sampai besok akan merosot; yang berkata ‘lusa’ merosot lebih jauh lagi.
ขุ. ชา. วีส. ๒๗/๔๖๖.
อชฺเชว กิจฺจมาตปฺปํ.
Hendaknya melakukan usaha pada hari ini juga.
ม. อุป. ๑๔/๓๔๘. ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๑๖๕.
วายเมเถว ปุริโส ยาว อตฺถสฺส นิปฺปทา.
Seorang manusia hendaknya berusaha sampai tujuannya tercapai.
สํ. ส. ๑๕/๓๓๐.
กเรยฺย โยคฺคํ ธุวมปฺปมตฺโต.
Orang yang waspada hendaknya berusaha dengan tekad bulat.
นัย- ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๗๘.
ยถา ยถา ยตฺถ ลเภถ อตฺถํ ตถา ตถา ตตฺถ ปรกฺกเมยฺย.
Di mana pun dan dengan cara apa pun manfaat dapat diperoleh, di sana dan dengan cara itulah hendaknya berjuang.
องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๗๐. ขุ. ชา. ปญฺจก. ๒๗/๑๘๐.
เวรวรรค — หมวดเวร ๔ บท
เย เวรํ อุปนยฺหนฺติ เวรํ เตสํ น สมฺมติ.
Permusuhan orang yang menyimpan dendam tidak akan reda.
นัย- ม. อุป. ๑๔/๒๙๗. นัย- ขุ. ธ. ๒๕/๑๕. นัย- ขุ. ชา. ปญฺจก. ๒๗/๑๘๒.
เย เวรํ นูปนยฺหนฺติ เวรํ เตสูปสมฺมติ.
Permusuhan orang yang tidak menyimpan dendam dapat reda.
นัย-ม. อุป. ๑๔/๒๙๗. นัย-ขุ. ธ. ๒๕/๑๕. นัย-ขุ. ชา. ปญฺจก. ๒๗/๑๘๒.
อเวเรน จ สมฺมนฺติ.
Permusuhan reda oleh ketiadaan permusuhan.
วิ. มหา. ๕/๓๓๖. ม. อุป. ๑๔/๒๙๗. ขุ. ธ. ๒๕/๑๕. ขุ. ชา. ปญฺจก. ๒๗/๑๘๒.
น หิ เวเรน เวรานิ สมฺมนฺตีธ กุทาจนํ.
Di dunia ini permusuhan tak pernah reda oleh permusuhan.
วิ. มหา. ๕/๓๓๖. ม. อุป. ๑๔/๒๙๗. ขุ. ธ. ๒๕/๑๕. ขุ. ชา. ปญฺจก. ๒๗/๑๘๒.
สัจจวรรค — หมวดความสัตย์ ๕ บท
สจฺจํ หเว สาธุตรํ รสานํ.
Kebenaran sungguh lebih baik daripada segala rasa.
สํ. ส. ๑๕/๕๘. ขุ. ชา. ๒๕/๓๖๐.
สจฺจํ เว อมตา วาจา.
Kata yang benar sungguh ucapan yang tak mati.
สํ. ส. ๑๕/๒๗๘. ขุ. เถร. ๒๖/๔๓๔.
สจฺเจน กิตฺตึ ปปฺโปติ.
Orang memperoleh kehormatan (nama baik) melalui kebenaran.
สํ. ส. ๑๕/๓๑๖. ขุ. สุ. ๒๕/๓๖๑.
สจฺเจ อตฺเถ จ ธมฺเม จ อาหุ สนฺโต ปติฏฺฐิตา.
Orang baik tegak dalam kebenaran yang bermakna dan sesuai Dhamma.
สํ. ส. ๑๕/๒๗๘. ขุ. สุ. ๒๕/๔๑๒. ขุ. เถร. ๒๖/๔๓๔.
สจฺจมนุรกฺเขยฺย.
Hendaknya senantiasa menjaga kebenaran.
ม. อุป. ๑๔/๔๓๖.
สติวรรค — หมวดสติ ๖ บท
สติ โลกสฺมิ ชาคโร.
 คำอธิบาย
Perhatian penuh adalah keadaan terjaga di dunia ini.
สํ. ส. ๑๕/๖๑.
สติ สพฺพตฺถ ปตฺถิยา.
Perhatian dibutuhkan di segala tempat.
ว. ว.
สติมโต สทา ภทฺทํ.
 คำอธิบาย
Orang yang penuh perhatian senantiasa berkembang.
สํ. ส. ๑๕/๓๐๖.
สติมา สุขเมธติ.
 คำอธิบาย
Orang yang penuh perhatian memperoleh kebahagiaan.
สํ. ส. ๑๕/๓๐๖.
สติมโต สุเว เสยฺโย.
 คำอธิบาย
Orang yang penuh perhatian menjadi lebih baik setiap hari.
สํ. ส. ๑๕/๓๐๖.
รกฺขมาโน สโต รกฺเข.
Seorang penjaga hendaknya menjaga dengan penuh perhatian.
ส. ส.
สัทธาวรรค — หมวดศรัทธา ๕ บท
สทฺธา พนฺธติ ปาเถยฺยํ.
Keyakinan mengumpulkan bekal (yaitu kebajikan).
สํ. ส. ๑๕/๖๑.
สทฺธา สาธุ ปติฏฺฐิตา.
Keyakinan yang teguh mendatangkan manfaat.
สํ. ส. ๑๕/๕๐.
สุขา สทฺธา ปติฏฺฐิตา.
Keyakinan yang teguh membawa kebahagiaan.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๙.
สทฺธีธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐํ.
Keyakinan adalah harta terbaik manusia di dunia ini.
สํ. สํ. ๑๕/๕๘. ขุ. สุ. ๒๕/๓๖๐.
สทฺธา ทุติยา ปุริสสฺส โหติ.
Keyakinan adalah pendamping kedua bagi manusia.
สํ. ส. ๑๕/๓๕, ๕๒.
สันตุฏฐิวรรค — หมวดสันโดษ ๕ บท
สนฺตุฏฺฐี ปรมํ ธนํ.
Kepuasan hati adalah kekayaan tertinggi.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๒.
ตุฏฺฐี สุขา อิตรีตเรน.
Kepuasan dengan kebutuhan apa pun yang ada membawa kebahagiaan.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๙.
สุโข วิเวโก ตุฏฺฐสฺส สุตธมฺมสฺส ปสฺสโต.
Kesunyian orang yang puas hati, yang padanya Dhamma tampak dan terlihat, membawa kebahagiaan.
วิ. มหา. ๔/๖. ขุ. อุ. ๒๕/๘๖.
ยํ ลทฺธํ เตน ตุฏฺฐพฺพํ.
Apa pun yang diperoleh, hendaknya merasa puas dengannya.
วิ. ภิ. ๓/๙๖. ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๔๔.
สลาภํ นาติมญฺเญยฺย.
Janganlah meremehkan perolehan sendiri.
ขุ. ธ. ๒๕/๖๕.
สมณวรรค — หมวดสมณะ ๘ บท
สมณีธ อรณา โลเก.
Seorang petapa dalam ajaran ini bukanlah musuh di dunia.
สํ. ส. ๑๕/๖๑.
น หิ ปพฺพชิโต ปรูปฆาตี สมโณ โหติ ปรํ วิเหฐยนฺโต.
Seorang pertapa yang membunuh atau menyakiti orang lain sama sekali bukan sramana.
ที. มหา. ๑๐/๕๗. ขุ. ธ. ๒๕/๔๐.
อสญฺญโต ปพฺพชิโต น สาธุ.
Seorang pertapa yang tidak terkendali adalah tidak baik.
ขุ. ชา. วีส. ๒๗/๔๔๖.
อเปโต ทมสจฺเจน น โส กาสาวมรหติ.
Orang yang tanpa pengendalian diri dan kebenaran tidak layak mengenakan jubah kuning.
ขุ. ธ. ๒๕/๑๖. ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๘๓. ขุ. เถร. ๒๖/๔๐๐.
อุเปโต ทมสจฺเจน ส เว กาสาวมรหติ.
Orang yang berbekal pengendalian diri dan kebenaran itulah yang layak mengenakan jubah kuning.
ขุ. ธ. ๒๕/๑๖. ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๘๓. ขุ. เถร. ๒๖/๔๐๐.
สุภาสิตทฺธชา อิสโย.
Para resi memiliki ucapan yang baik sebagai panji mereka.
สํ. นิ. ๑๖/๓๒๖. องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๖๖. ขุ. ชา. อสีติ. ๒๘/๑๕๒.
สมโณ อสฺส สุสฺสมโณ.
Seorang sramana hendaknya menjadi sramana yang baik.
วิ. มหาวิภงฺค. ๑/๒๙๘.
สามญฺเญ สมโณ ติฏฺเฐ.
Seorang sramana hendaknya berdiam dalam keadaan sebagai sramana.
ส. ส.
สามัคคีวรรค — หมวดสามัคคี ๓ บท
สุขา สงฺฆสฺส สามคฺคี.
Kerukunan persamuhan menghasilkan kebahagiaan.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๑. ขุ. อิติ. ๒๕/๒๓๘. องฺ. ทสก. ๒๔/๘๐.
สมคฺคานํ ตโป สุโข.
Usaha orang-orang yang rukun menghasilkan kebahagiaan.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๑.
สพฺเพสํ สงฺฆภูตานํ สามคฺคี วุฑฺฒิสาธิกา.
Kerukunan orang banyak sebagai satu kelompok mewujudkan kemajuan.
ส. ส.
สีลวรรค — หมวดศีล ๘ บท
สีลํ ยาว ชรา สาธุ.
 คำอธิบาย
Sila mendatangkan manfaat hingga usia tua.
สํ. ส. ๑๕/๕๐.
สุขํ ยาว ชรา สีลํ.
 คำอธิบาย
Sila membawa kebahagiaan hingga usia tua.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๙.
สีลํ กิเรว กลฺยาณํ.
 คำอธิบาย
Dikatakan bahwa sila itulah kebaikan.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๒๘.
สีลํ โลเก อนุตฺตรํ.
 คำอธิบาย
Sila adalah yang tertinggi di dunia.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๒๘.
สํวาเสน สีลํ เวทิตพฺพํ.
 คำอธิบาย
Sila dapat diketahui melalui hidup bersama.
นัย-ขุ. อุ. ๒๕/๑๗๘.
สาธุ สพฺพตฺถ สํวโร.
 คำอธิบาย
Pengendalian diri di segala tempat adalah baik.
สํ. ส. ๑๕/๑๐๖. ขุ. ธ. ๒๕/๖๔.
สญฺญมโต เวรํ น จียติ.
 คำอธิบาย
Bila seseorang senantiasa waspada, permusuhan tidak timbul.
ที. มหา. ๑๐/๑๕๙. ขุ. อุ. ๒๕/๒๑๕.
สีลํ รกฺเขยฺย เมธาวี.
 คำอธิบาย
Orang bijak hendaknya menjaga sila.
ขุ. อิติ. ๒๕/๒๘๒.
สุขวรรค — หมวดสุข ๑๐ บท
สพฺพสฺส ทุกฺขสฺส สุขํ ปหานํ.
Setelah meninggalkan sebab penderitaan, ia berbahagia di mana-mana.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๙.
อพฺยาปชฺฌํ สุขํ โลเก.
Tanpa-kekerasan adalah kebahagiaan di dunia.
วิ. มหา. ๔/๖. ขุ. อุ. ๒๕/๘๖.
เตสํ วูปสโม สุโข.
Tenangnya bentukan-bentukan adalah kebahagiaan.
สํ. ส. ๑๕/๘. ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๓๑.
นตฺถิ สนฺติปรํ สุขํ.
Tiada kebahagiaan (lain) yang melebihi kedamaian.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๒.
นิพฺพานํ ปรมํ สุขํ.
Nibbāna adalah kebahagiaan tertinggi.
ม. ม. ๑๓/๒๘๑. ขุ. ธ. ๒๕/๔๒.
สุโข พุทฺธานํ อุปฺปาโท.
Munculnya para Buddha membawa kebahagiaan.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๑.
สุขา สทฺธมฺมเทสนา.
Pembabaran Dhamma sejati membawa kebahagiaan.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๑.
อทสฺสเนน พาลานํ นิจฺจเมว สุขี สิยา.
Seseorang akan selalu berbahagia karena tidak berjumpa dengan orang bodoh.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๒.
สุขํ สุปติ พุทฺโธ จ เยน เมตฺตา สุภาวิตา.
Orang yang telah mengembangkan cinta kasih dengan baik tidur dan bangun dalam kebahagiaan.
ว. ว.
น เว อนตฺถกุสเลน อตฺถจริยา สุขาวหา.
Berbuat baik kepada orang yang tidak cakap memahami manfaat sama sekali tidak membawa kebahagiaan.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๑๕.
เสวนาวรรค — หมวดคบหา ๒๔ บท
วิสฺสาสา ภยมนฺเวติ.
Karena rasa percaya, bahaya pun menyusul.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๓๐.
อติจิรํ นิวาเสน ปิโย ภวติ อปฺปิโย.
Karena terlalu lama hidup bersama, orang yang dicintai pun menjadi bosan.
ขุ. ชา. เตรส. ๒๗/๓๔๗.
ยํ เว เสวติ ตาทิโส.
Dengan siapa pun seseorang bergaul, seperti itulah ia menjadi.
ว. ว.
เอกรตฺตํ ทฺวิรตฺตํ วา ทุกฺขํ วสติ เวริสุ.
Hidup di antara musuh satu atau dua malam adalah penderitaan.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๓๔.
ทุกฺโข พาเลหิ สํวาโส อมิตฺเตเนว สพฺพทา.
Hidup bersama orang bodoh selalu membawa penderitaan, seperti hidup bersama musuh.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๒.
ธีโร จ สุขสํวาโส ญาตีนํว สมาคโม.
Hidup bersama orang bijak membawa kebahagiaan, seperti berkumpul dengan sanak saudara.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๒.
สุโข หเว สปฺปุริเสน สงฺคโม.
Pergaulan dengan orang baik membawa kebahagiaan.
ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๕๕.
นิหียติ ปุริโส นิหีนเสวี.
Orang yang bergaul dengan orang rendah menjadi rendah.
องฺ. ติก. ๒๐/๑๕๘.
ทุกฺโข พาเลหิ สงฺคโม.
Pergaulan dengan orang bodoh membawa penderitaan.
ขุ. ชา. นวก. ๒๗/๒๖๕.
น สงฺคโม ปาปชเนน เสยฺโย.
Pergaulan dengan orang jahat sama sekali tidak baik.
ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๖๑.
ภทฺโท สปฺปุริเสหิ สงฺคโม.
Pergaulan dengan orang baik adalah kemajuan.
ขุ. เถร. ๒๖/๔๐๕.
น ปาปชนสํเสวี อจฺจนฺตสุขเมธติ.
Orang yang tidak bergaul dengan orang jahat memperoleh kebahagiaan yang murni.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๔๖.
พาลสงฺคตจารี หิ ทีฆมทฺธาน โสจติ.
Orang yang bergaul dengan orang bodoh bersedih untuk waktu yang lama.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๒.
ยตฺถ เวรี นิวีสติ น วเส ตตฺถ ปณฺฑิโต.
Di mana musuh berada, di sanalah orang bijak hendaknya tidak berdiam.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๓๔.
สงฺเกเถว อมิตฺตสฺมึ มิตฺตสฺมิมฺปิ น วิสฺสเส.
Hendaknya waspada terhadap musuh, dan tidak menaruh percaya bahkan pada sahabat.
ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๕๗.
น วิสฺสเส อวิสฺสตฺเถ วิสฺสตฺเถปิ น วิสฺสเส.
Janganlah mempercayai orang yang tak dikenal, bahkan yang dikenal pun jangan dipercayai.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๓๐.
อนตฺถา เยว วฑฺฒนฺติ พาลํ ปจฺจูปเสวโต.
Bergaul dengan orang bodoh hanya membawa kehancuran.
นัย. ขุ. ชา. นวก. ๒๗/๒๖๕.
นาสฺมเส กตปาปมฺหิ.
Janganlah mempercayai pelaku kejahatan.
ขุ. ชา. ทสก. ๒๗/๒๙๐.
นาสฺมเส อลิกวาทิเน.
Janganlah mempercayai orang yang berbicara sembarangan.
ขุ. ชา. ทสก. ๒๗/๒๙๐.
นาสฺมเส อตฺตตฺถปญฺญมฺหิ.
Janganlah mempercayai orang yang hanya mementingkan keuntungan pribadinya.
ขุ. ชา. ทสก. ๒๗/๒๙๐.
อติสนฺเตปิ นาสฺมเส.
Janganlah mempercayai orang yang berpura-pura tenang.
ขุ. ชา. ทสก. ๒๗/๒๙๐.
อเปตจิตฺเตน น สมฺภเชยฺย.
Janganlah bergaul dengan orang yang tak berpikir panjang.
ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๘๔.
น สนฺถวํ กาปุริเสน กยิรา.
Janganlah menjalin keakraban dengan orang jahat.
ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๕๕.
มาสฺสุ พาเลน สงฺคจฺฉิ อมิตฺเตเนว สพฺพทา.
Janganlah pernah bergaul dengan orang bodoh yang bagaikan musuh.
ขุ. ชา. นวก. ๒๗/๒๖๕.
บาลีอักษรโรมันถอดจากอักษรไทยโดยอัตโนมัติ · คำอธิบายแสดงเฉพาะบทที่ผ่านการตรวจทานแล้ว
ฝึกแต่งกระทู้ธรรม แบบฝึกท่องจำ ปัญหาธรรมศึกษาย้อนหลัง หน้าหลัก