พุทธศาสนสุภาษิต

สำหรับวิชากระทู้ธรรม — บาลี คำแปล คัมภีร์ที่มา และคำอธิบายความหมาย เพื่อใช้ศึกษาและเป็นแบบอย่างในการแต่งกระทู้ธรรม

คำอธิบายเป็นเพียงตัวอย่างการตีความ ไม่ใช่เฉลย — ใช้เป็นแนวทางเบื้องต้น และควรศึกษาเพิ่มเติมจากพระไตรปิฎกและคัมภีร์อื่น ๆ

ธรรมศึกษา (ต่างประเทศ)
นักธรรมชั้นเอก · พุทธศาสนสุภาษิต เล่ม ๓ · ๒๑๘ บท · มีคำอธิบายแล้ว ๓ บท
ปกิรณกวรรค — หมวดเบ็ดเตล็ด
ปกิรณกวรรค — หมวดเบ็ดเตล็ด · นักธรรมชั้นเอก
บาลี (อักษรไทย)
มจฺจุนพฺภาหโต โลโกปริกฺขิตฺโต ชราย จ
หญฺญติ นิจฺจมตฺตาโณปตฺตทณฺโฑว ตกฺกโร.
Pāli (Roman) ถอดอัตโนมัติ
Maccunabbhāhato lokoParikkhitto jarāya ca
Haññati niccamattāṇoPattadaṇḍova takkaro.
คัมภีร์ที่มา : ขุ. เถร. ๒๖/๓๓๕.
คำแปล : โลกถูกมฤตยูกำจัด ถูกชราล้อมไว้ ไม่มีผู้ต้านทาน ย่อม เดือดร้อนเป็นนิตย์ ดุจคนต้องโทษต้องทำตามอาชญาฉะนั้น.
हिन्दी : मृत्यु से पीड़ित, जरा से घिरा, रक्षकहीन संसार सदा वैसे ही संतप्त रहता है, जैसे दण्ड भोगने वाला अपराधी।
คำแปลทุกภาษา / All languages (9)
ไทยโลกถูกมฤตยูกำจัด ถูกชราล้อมไว้ ไม่มีผู้ต้านทาน ย่อม เดือดร้อนเป็นนิตย์ ดุจคนต้องโทษต้องทำตามอาชญาฉะนั้น.
EnglishThe world, struck down by Death and hemmed in by old age, with no one to protect it, is ever in torment, like a convict who must submit to punishment.
IndonesiaDunia, yang ditumbangkan Kematian dan dikepung usia tua, tanpa ada yang melindungi, senantiasa tersiksa, bagaikan terpidana yang harus menjalani hukuman.
中文世间为死所摧、为老所围,无人能护,恒受煎熬,如受刑之人必须服刑。
DeutschDie Welt, vom Tod niedergestreckt und vom Alter umzingelt, ohne Beschützer, quält sich beständig wie ein Sträfling, der sich der Strafe fügen muss.
DanskVerden, slået ned af døden og omringet af alderdom, uden beskytter, pines bestandig som en straffefange, der må underkaste sig straffen.
हिन्दीमृत्यु से पीड़ित, जरा से घिरा, रक्षकहीन संसार सदा वैसे ही संतप्त रहता है, जैसे दण्ड भोगने वाला अपराधी।
日本語死に打ち倒され、老いに囲まれ、守る者のない世は、刑罰に服さねばならぬ罪人のように、つねに苦しんでいる。
नेपालीमृत्युले पीडित, जराले घेरिएको, रक्षकविहीन संसार दण्ड भोग्ने अपराधीझैँ सधैँ सन्तप्त रहन्छ।

คำอธิบาย
คำอธิบายของบทนี้อยู่ระหว่างจัดทำและตรวจทาน
« บทก่อนหน้า บทถัดไป »
สุภาษิตในวรรคเดียวกัน — เลือกใช้เป็นกระทู้เชื่อมได้
อจินฺติตมฺปิ ภวติ จินฺติตมฺปิ วินสฺสติ / น หิ จินฺตามยา โภคา อิตฺถิยา ปุริสสฺส วา.
जो नहीं सोचा गया, वह हो सकता है; जो सोचा गया, वह बिगड़ सकता है; स्त्री या पुरुष का भोग केवल सोचने से सिद्ध नहीं होता।
ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๑๖๗.
อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ เวทนํ นาภินนฺทโต / เอวํสตสฺส จรโต วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌติ.
जब कोई भीतरी और बाहरी वेदनाओं में आनन्द नहीं लेता और इस प्रकार स्मृतिमान होकर विचरता है, तो विज्ञान निरुद्ध हो जाता है।
ขุ. สุ. ๒๕/๕๔๗. ขุ. จู. ๓๐/๒๑๘.
อชฺฌตฺตเมว อุปสเม / นาญฺญโต ภิกฺขุ สนฺติเมเสยฺย / อชฺฌตฺตํ อุปสนฺตสฺส / นตฺถิ อตฺตา กุโต นิรตฺตา วา.
भिक्षु अपने भीतर के क्लेशों और पाप-धर्मों को शान्त करे, शान्ति को अन्यत्र न खोजे; भीतर को शान्त कर लेने पर नया पकड़ने योग्य कुछ नहीं रहता — तो छोड़ने योग्य पकड़ा हुआ कहाँ से होगा?
ขุ. สุ. ๒๕/๕๑๔. ขุ. มหา. ๒๙/๔๒๕,๔๒๖.
อปฺปสฺสาทา ทุกฺขา กามา นตฺถิ กามา ปรํ ทุกฺขํ. / เย กาเม ปฏิเสวนฺติ นิรยนฺเต อุปปชฺชเร.
कामों में थोड़ा आनन्द, बहुत दुःख है; काम से बढ़कर कोई दुःख नहीं; जो कामों का सेवन करता है, वह नरक में जाता है।
ขุ. ชา เอกาทสก. ๒๗/๓๑๕.
อพฺยาปชฺโฌ สิยา เอวํ สจฺจวาที จ มาณโว / อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ เอวํ เปจฺจ น โสจติ.
जो (दूसरों को) नहीं सताता और इस प्रकार सत्य बोलता है, वह इस लोक से दूसरे लोक में जाकर शोक नहीं करता।
ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๓๓๒.
อลโส คิหี กามโภคี น สาธุ / อสญฺญโต ปพฺพชิโต น สาธุ / ราชา น สาธุ อนิสมฺมการี / โย ปณฺฑิโต โกธโน ตํ น สาธุ.
काम भोगने वाला आलसी गृहस्थ अच्छा नहीं; असंयमी प्रव्रजित अच्छा नहीं; बिना विचारे काम करने वाला राजा अच्छा नहीं; क्रोधी पण्डित भी अच्छा नहीं।
ขุ. ชา. วีส. ๒๗/๔๔๖.
อสาเร สารมติโน สาเร จาสารทสฺสิโน / เต สารํ นาธิคจฺฉนฺติ มิจฺฉาสงฺกปฺปโคจรา.
जो असार को सार समझता है और सार को असार देखता है, वह मिथ्या संकल्प को गोचर बनाए हुए सार को नहीं पाता।
ขุ. ธ. ๒๕/๑๖.
อตีตํ นานุโสจนฺติ นปฺปชปฺปนฺติ นาคตํ / ปจฺจุปฺปนฺเนน ยาเปนฺติ เตน วณฺโณ ปสีทติ.
जो बीते हुए का शोक नहीं करता, अनागत की लालसा नहीं करता, वर्तमान से जीवन चलाता है — उसका वर्ण प्रसन्न रहता है।
สํ. ส. ๑๕/๗.
อนวฏฺฐิตจิตฺตสฺส ลหุจิตฺตสฺส ทุพฺภิโน / นิจฺจํ อทฺธุวสีลสฺส สุขภาโว น วิชฺชติ.
जिसका चित्त दृढ़ नहीं, जो हल्के मन का है, मित्र-द्रोह करता है और सदा कपटी आचरण वाला है, उसे सुख नहीं होता।
ขุ. ชา. จตุกฺก. ๒๗/๑๔๒.
อิตฺถีธุตฺโต สุราธุตฺโต อกฺขธุตฺโต จ โย นโร / ลทฺธํ ลทฺธํ วินาเสติ ตํ ปราภวโต มุขํ.
जो स्त्रीलोलुप, मद्यप और जुआरी है, वह जो-जो पाता है उसे नष्ट कर देता है; यही उसके विनाश का कारण है।
สุ. ขุ. ๒๕/๓๔๗.
อิตฺถี มลํ พฺรหฺมจริยสฺส เอตฺถายํ สชฺชเต ปชา / ตโป จ พฺรหฺมจริยญฺจ ตํ สินานมโนทกํ.
स्त्रियाँ ब्रह्मचर्य का मल हैं, यह प्रजा स्त्री में आसक्त है; तप और ब्रह्मचर्य स्नान हैं, जल नहीं।
สํ. ส. ๑๕/๕๒.
อุปนียติ ชีวิตมปฺปมายุํ / ชรูปนีตสฺส น สนฺติ ตาณา / เอตํ ภยํ มรเณ เปกฺขมาโน / โลกามิสํ ปชเห สนฺติเปกฺโข.
यह थोड़ी-सी आयु जरा द्वारा ले जाई जा रही है; जरा द्वारा ले जाए गए प्राणी का कोई त्राण नहीं; मृत्यु में इस भय को देखकर शान्ति चाहने वाला लोकामिष छोड़ दे।
สํ. ส. ๑๕/๗๗.
อุปสนฺโต อุปรโต มนฺตภาณี อนุทฺธโต / ธุนาติ ปาปเก ธมฺเม ทุมปตฺตํว มาลุโต.
जो शान्त, पाप से विरत, बोलने में कुशल और अनुद्धत है, वह पाप-धर्मों को वैसे ही उड़ा देता है, जैसे हवा पत्तों को उड़ा देती है।
ขุ. เถร. ๒๖/๒๖๐.
เอวญฺเจ สตฺตา ชาเนยฺยุํ ทุกฺขายํ ชาติสมฺภโว / น ปาโณ ปาณินํ หญฺเญ ปาณฆาตี หิ โสจติ.
यदि प्राणी ऐसा जानें कि ‘यह जन्म और उत्पत्ति दुःख है’, तो प्राणी प्राणी को न मारें; क्योंकि प्राणी को मारने वाला शोक करता है।
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๖.
กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺย มนสานาวิโล สิยา / กุสโล สพฺพธมฺมานํ สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช.
भिक्षु कामों में आसक्त न हो, उसका चित्त कलुषित न हो, वह सब धर्मों में कुशल हो और हर इरियापथ में स्मृतिमान रहे।
ขุ. สุ. ๒๕/๕๓๑. ขุ. จู. ๓๐/๒๖.
ตานิ เอตานิ ทิฏฺฐานิ ภวเนตฺติ สมูหตา / อุจฺฉินฺนํ มูลํ ทุกฺขสฺส นตฺถิทานิ ปุนพฺภโว.
आर्यसत्यों को देखकर, भव में ले जाने वाली तृष्णा को उखाड़कर, दुःख के मूल को काट देने पर पुनर्भव नहीं होता।
ที. มหา. ๑๐/๑๐๗.
ทาเนน สมจริยาย สํยเมน ทเมน จ / ยํ กตฺวา สุขิโต โหติ น จ ปจฺฉานุตปฺปติ.
मनुष्य दान से, सम आचरण से, संयम से और दम से जो कर्म करता है, उस कर्म के कारण वह सुखी होता है और वह कर्म बाद में उसे नहीं जलाता।
ขุ. ชา. ปกิณฺณก. ๒๗/๓๙๘.
นิทฺทาสีลี สภาสีลี อนุฏฺฐาตา จ โย นโร / อลโส โกธปญฺญาโณ ตํ ปราภวโต มุขํ.
जो निद्रालु, बातूनी, अनुद्यमी, आलसी और उग्र है — यह उसके विनाश का कारण है।
ขุ. สุ. ๒๕/๓๔๖.
ธโช รถสฺส ปญฺญาณํ ธูโม ปญฺญาณมคฺคิโน / ราชา รฏฺฐสฺส ปญฺญาณํ ภตฺตา ปญฺญาณมิตฺถิยา.
ध्वजा रथ का लक्षण है, धुआँ अग्नि का लक्षण है, राजा राष्ट्र का लक्षण है, पति स्त्री का लक्षण है।
ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๓๘๖.
ธมฺมาราโม ธมฺมรโต ธมฺมํ อนุวิจินฺตยํ / ธมฺมํ อนุสฺสรํ ภิกฺขุ สทฺธมฺมา น ปริหายติ.
जो भिक्षु धर्म में रमता और आनन्दित होता है, धर्म का विचार करता है और बार-बार धर्म का स्मरण करता है, वह सद्धर्म से नहीं गिरता।
ขุ. ธ. ๒๕/๖๕.
นตฺถิ โลเก รโห นาม ปาปกมฺมํ ปกุพฺพโต / ปสฺสนฺติ วนภูตานิ ตํ พาโล มญฺญเต รโห.
पापकर्म करने वाले के लिए संसार में कोई गुप्त स्थान नहीं है; लोग उसे वन देखते हैं, पर मूर्ख उस स्थान को गुप्त समझता है।
ขุ. ชา. จตุกฺก. ๒๗/๑๓๑.
น มานกามสฺส ทโม อิธตฺถิ / น โมนมตฺถิ อสมาหิตสฺส / เอโก อรญฺเญ วิหรมฺปมตฺโต / น มจฺจุเธยฺยสฺส ตเรยฺย ปารํ.
इस लोक में मान-प्रिय व्यक्ति के लिए दम नहीं है, अस्थिर चित्त वाले के लिए ज्ञान नहीं है; प्रमादी जंगल में अकेला रहकर भी मृत्यु-क्षेत्र का पार नहीं कर सकता।
สํ. ส. ๑๕/๖.
น ปเรสํ วิโลมานิ น ปเรสํ กตากตํ / อตฺตโน ว อเวกฺเขยฺย กตานิ อกตานิ จ.
दूसरों के कटु वचन न सुने, दूसरों के किए और न किए काम को न देखे; केवल अपने किए और न किए काम को ही देखे।
ขุ. ธ. ๒๕/๒๑.
ปมาทํ ภยโต ทิสฺวา อปฺปมาทญฺจ เขมโต / ภาเวถฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ เอสา พุทฺธานุสาสนี.
प्रमाद को भय और अप्रमाद को क्षेम देखकर अष्टांगिक मार्ग की भावना करे — यह बुद्धों का अनुशासन है।
ขุ. จริยา. ๓๓/๕๙๕.
ปิยานํ อทสฺสนํ ทุกฺขํ อปฺปิยานญฺจ ทสฺสนํ / ตสฺมา ปิยํ น กยิราถ ปิยาปาโย หิ ปาปโก.
प्रिय को न देखना दुःख है, अप्रिय को देखना भी दुःख है; इसलिए किसी को प्रिय न बनाए, क्योंकि प्रिय से वियोग बुरा है।
ขุ. ธ. ๒๕/๔๓.
ยํ ลภติ น เตน ตุสฺสติ / ยํ ปตฺเถติ ลทฺธํ หีเฬติ / อิจฺฉา หิ อนนฺตโคจรา / วิคติจฺฉานํ นโม กโรม เส.
मनुष्य जो पाता है, उससे सन्तुष्ट नहीं होता; जो चाहता है, उसके कारण पाए हुए का तिरस्कार करता है; क्योंकि चाह का अन्त नहीं, इसलिए हम निष्काम जनों को नमन करें।
ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๙๔.
ยถาหิ องฺคสมฺภารา โหติ สทฺโท รโถ อิติ / เอวํ ขนฺเธสุ สนฺเตสุ โหติ สตฺโตติ สมฺมติ.
जैसे अवयवों को जोड़ने पर ‘रथ’ यह शब्द प्रचलित होता है, वैसे ही स्कन्धों के होने पर ‘सत्त्व’ यह सम्मति होती है।
สํ. ส. ๑๕/๑๙๘. ขุ. มหา. ๒๙/๕๓๖.
ยถาปิ มูเล อนุปทฺทเว ทฬฺเห / ฉินฺโนปิ รุกฺโข ปุนเรว รูหติ / เอวมฺปิ ตณฺหานุสเย อนูหเต / นิพฺพตฺตติ ทุกฺขมิทํ ปุนปฺปุนํ.
जैसे जड़ के दृढ़ और अक्षत रहते काटा हुआ वृक्ष भी फिर उग आता है, वैसे ही तृष्णानुशय के नष्ट न होने तक यह दुःख बार-बार उत्पन्न होता है।
ขุ. ธ. ๒๕/๖๐.
ยสฺส ราโค จ โทโส จ อวิชฺชา จ วิราชิตา / โส อิมํ สมุทฺทํ สคาหํ สรกฺขสํ / สอุมฺมิภยํ สุทุตฺตรํ อจฺจตริ.
जिसने राग, द्वेष और अविद्या को त्याग दिया, उसे इस हिंस्र जन्तुओं वाले, दस्युओं वाले, तरंगों के भय वाले, अत्यन्त दुस्तर समुद्र को पार किया हुआ कहा जाता है।
สํ. สฬ. ๑๘/๑๙๗.
ยสฺมึ กามา น วสนฺติ ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ / กถงฺกถา จ โย ติณฺโณ วิโมกฺโข ตสฺส นาปโร.
जिसमें काम नहीं रहते, जिसमें तृष्णा नहीं है, जिसने संशय को पार कर लिया — उसकी विमुक्ति फिर किसी अन्य रूप में नहीं बदलती।
ขุ. สุ. ๒๕/๕๔๓. ขุ. จู. ๓๐/๑๗๐.
โย ทุกฺขมทฺทกฺขิ ยโตนิทานํ / กาเมสุ โส ชนฺตุ กถํ นเมยฺย / อุปธึ วิทิตฺวาน สงฺโคติ โลเก / ตสฺเสว ชนฺตุ วินยาย สิกฺเข.
जो काम से उत्पन्न होने के कारण दुःखी है, वह (चित्त को) काम की ओर कैसे झुकाए? उपधि को संसार में आसक्ति जानकर उसे दूर करने के लिए अभ्यास करे।
สํ. ส. ๑๕/๑๗๐.
โย เจตํ สหตี ชมฺมึ ตณฺหํ โลเก ทุรจฺจยํ / โสกา ตมฺหา ปปตนฺติ อุทพินฺทุว โปกฺขรา.
जो संसार में दुरतिक्रम उस नीच तृष्णा को जीत लेता है, उससे शोक वैसे ही झड़ जाते हैं, जैसे कमल के पत्ते से पानी की बूँदें।
ขุ. ธ. ๒๕/๖๐.
รเสสุ เคธํ อกรํ อโลโล / อนญฺญโปสี สปทานจารี / กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต / เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
अलोलुप, रस में अनासक्त, किसी का पोषण न करने वाला, क्रम से भिक्षाटन करने वाला, कुलों में अनासक्त चित्त वाला गैंडे के सींग की तरह अकेला विचरे।
ขุ. สุ. ๒๕/๓๓๗. ขุ. จู. ๓๐/๔๐๖.
ริตฺตสฺส มุนิโน จรโต กาเมสุ อนเปกฺขิโน / โอฆติณฺณสฺส ปิหยนฺติ กาเมสุ คธิตา ปชา.
जो मुनि अकिंचन रहता है, कामों में अनासक्त है, ओघ को पार कर चुका है, उसे कामों में आसक्त लोग भी पसन्द करते हैं।
ขุ. สุ. ๒๕/๔๙๔.
วิทฺวา จ โย เวทคู นโร อิธ / ภวาภเว สงฺคมิมํ วิสชฺช / โส วีตตณฺโห อนีโฆ นิราโส / อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมิ.
जो इस लोक में वेदपारगू है, छोटे-बड़े भव में आसक्ति छोड़ चुका है — वह तृष्णारहित, दुःखरहित, निराशं है; मैं कहता हूँ, वह जन्म और जरा को पार कर गया है।
ขุ. สุ. ๒๕/๕๓๖. ขุ. จู. ๓๐/๑๐๔,๑๐๗
วิเวกญฺเญว สิกฺเขถ เอตทริยานมุตฺตมํ / เตน เสฏฺโฐ น มญฺเญถ ส เว นิพฺพานสนฺติเก.
आर्यों के परम गुण विवेक का अभ्यास करे; जो उस विवेक के कारण अपने को श्रेष्ठ नहीं मानता, वह निर्वाण के समीप आचरण करता है।
ขุ. สุ. ๒๕/๔๙๔. ขุ. มหา. ๒๙/๑๙๑.
สงฺเกยฺย สงฺกิตพฺพานิ รกฺเขยฺยานาคตํ ภยํ / อนาคตภยา ธีโร อุโภ โลเก อเวกฺขติ.
जिस भय पर संदेह करना चाहिए उस पर संदेह करे, जो भय अभी नहीं आया उससे सावधान रहे; चतुर व्यक्ति भविष्य के भय से दोनों लोकों को देखता है।
ขุ. ชา. จตุกฺก. ๒๗/๑๓๖.
สญฺญํ ปริญฺญา วิตเรยฺย โอฆํ / ปริคฺคเหสุ มุนิ โนปลิตฺโต / อพฺพูฬฺหสลฺโล จรมปฺปมตฺโต / นาสึสติ โลกมิมํ ปรญฺจ.
संज्ञा को परिज्ञात करके ओघ पार करे; परिग्रह में अनासक्त मुनि बाण निकालकर अप्रमत्त विचरता हुआ इस लोक और परलोक की आशा नहीं रखता कहलाता है।
ขุ. สุ. ๒๕/๔๘๖. ขุ. มหา. ๒๙/๗๑.
สนฺตํ ตสฺส มนํ โหติ สนฺตา วาจา จ กมฺม จ / สมฺมทญฺญา วิมุตฺตสฺส อุปสนฺตสฺส ตาทิโน.
जब सम्यक् ज्ञान से विमुक्त होकर शान्त और स्थिर हो जाता है, तब उसका मन शान्त होता है, वाणी और कर्म भी शान्त होते हैं।
ขุ. ธ. ๒๕/๒๘.
สพฺพปาปสฺส อกรณํ กุสลสฺสูปสมฺปทา / สจิตฺตปริโยทปนํ เอตํ พุทฺธานสาสนํ.
सब पापों का न करना, कुशल को सम्पन्न करना, अपने चित्त को निर्मल करना — ये तीन बुद्धों का अनुशासन हैं।
ขุ. ธ. ๒๕/๓๙.
สาธุ ธมฺมรุจี ราชา สาธุ ปญฺญาณวา นโร / สาธุ มิตฺตานมทฺทุพฺโภ ปาปสฺสากรณํ สุขํ.
अच्छा राजा वह जो धर्म में रत हो; अच्छा मनुष्य वह जो प्रज्ञावान हो; अच्छा मित्र वह जो मित्र-द्रोह न करे; सुख पाप न करने में है।
ขุ. ชา. ปญฺญาส. ๒๘/๒๐.
บาลีอักษรโรมันถอดจากอักษรไทยโดยอัตโนมัติ · คำอธิบายแสดงเฉพาะบทที่ผ่านการตรวจทานแล้ว
ฝึกแต่งกระทู้ธรรม แบบฝึกท่องจำ ปัญหาธรรมศึกษาย้อนหลัง หน้าหลัก