คมฺภีรปญฺหํ มนสาภิจินฺตยํ / นจฺจาหิตํ กมฺม กโรติ ลุทฺทํ / กาลาคตํ อตฺถปทํ น ริญฺจติ / ตถาวิธํ ปญฺญวนฺตํ วทนฺติ.

พุทธศาสนสุภาษิต

สำหรับวิชากระทู้ธรรม — บาลี คำแปล คัมภีร์ที่มา และคำอธิบายความหมาย เพื่อใช้ศึกษาและเป็นแบบอย่างในการแต่งกระทู้ธรรม

คำอธิบายเป็นเพียงตัวอย่างการตีความ ไม่ใช่เฉลย — ใช้เป็นแนวทางเบื้องต้น และควรศึกษาเพิ่มเติมจากพระไตรปิฎกและคัมภีร์อื่น ๆ

ปัญญาวรรค — หมวดปัญญา · นักธรรมชั้นเอก

บาลี (อักษรไทย)

คมฺภีรปญฺหํ มนสาภิจินฺตยํ

นจฺจาหิตํ กมฺม กโรติ ลุทฺทํ

กาลาคตํ อตฺถปทํ น ริญฺจติ

ตถาวิธํ ปญฺญวนฺตํ วทนฺติ.

Pāli (Roman) ถอดอัตโนมัติ

Gambhīrapañhaṃ manasābhicintayaṃ

Naccāhitaṃ kamma karoti luddaṃ

Kālāgataṃ atthapadaṃ na riñcati

Tathāvidhaṃ paññavantaṃ vadanti.

คัมภีร์ที่มา : ขุ. ชา. จตฺตาฬีส. ๒๗/๕๔๐.

คำแปล : ผู้ขบคิดปัญหาอันลึกซึ้งด้วยใจ ไม่ทำกรรมชั่ว อันไม่เป็น ประโยชน์เกื้อกูลเลย, ไม่ละทางแห่งประโยชน์ที่มาถึงตามเวลา, บัณฑิตทั้งหลายเรียกคนอย่างนั้นว่า ผู้มีปัญญา.

คำอธิบาย

คำอธิบายของบทนี้อยู่ระหว่างจัดทำและตรวจทาน

สุภาษิตในวรรคเดียวกัน — เลือกใช้เป็นกระทู้เชื่อมได้

อทฺธา หิ ปญฺญา ว สตํ ปสตฺถา / กนฺตา สิรี โภครตา มนุสฺสา / ญาณญฺจ พุทฺธานมตุลฺยรูปํ / ปญฺญํ น อจฺเจติ สิรี กทาจิ.

สัตบุรุษสรรเสริญปัญญาแน่แท้ คนทั้งหลายชอบทรัพย์สมบัติ จึงใคร่ได้สิริ ( ยศ ) ก็ความรู้ของท่านผู้รู้ทั้งหลายชั่งไม่ได้ ทรัพย์จึง เกินกว่าปัญญาไปไม่ได้ ไม่ว่ากาลไหน ๆ

ขุ. ชา. วีส. ๒๗/๔๒๘.

ทาโส ว ปญฺญสฺส ยสสฺสิ พาโล / อตฺเถสุ ชาเตสุ ตถาวิเธสุ / ยํ ปณฺฑิโต นิปุณํ สํวิเธติ / สมฺโมหมาปชฺชติ ตตฺถ พาโล.

คนเขลามียศศักดิ์ ก็เป็นทาสของคนมีปัญญา, เมื่อเรื่องราวต่าง ๆ เกิดขึ้น คนฉลาดจัดการข้อใดได้แนบเนียน คนเขลาถึงความงมงายในข้อนั้น.

ขุ. ชา. วีส. ๒๗/๔๒๘.

ปญฺญวนฺตํ ตถาวาทึ สีเลสุ สุสมาหิตํ / เจโตสมถมนุยุตฺตํ ตํ เว วิญฺญู ปสํสเร.

ผู้รู้ย่อมสรรเสริญคนมีปัญญา พูดจริง ตั้งมั่นในศีล ประกอบความสงบใจนั้นแล.

ขุ. เถร. ๒๖/๔๑๑.

ปญฺญา สุตวินิจฺฉินี ปญฺญา กิตฺติสิโลกวฑฺฒนี / ปญฺญาสหิโต นโร อิธ อปิ ทุกฺเขสุ สุขานิ วินฺทติ.

ปัญญาเป็นเครื่องวินิจฉัยสิ่งที่ฟังแล้ว ปัญญาเป็นเครื่องเพิ่มพูนเกียรติคุณและชื่อเสียง คนผู้ประกอบด้วยปัญญาในโลกนี้ แม้ในความทุกข์ก็หาความสุขได้.

ขุ. เถร. ๒๖/๓๕๐.

ปญฺญาย ติตฺตินํ เสฏฺฐํ น โส กาเมหิ ตปฺปติ / ปญฺญาย ติตฺตํ ปุริสํ ตณฺหา น กุรุเต วสํ.

บรรดาความอิ่มทั้งหลาย ความอิ่มด้วยปัญญาประเสริฐ, ผู้อิ่มด้วยปัญญานั้น ย่อมไม่เดือดร้อนด้วยกาม, ตัณหาทำผู้อิ่มด้วยปัญญาไว้ในอำนาจไม่ได้.

ขุ. ชา. ทฺวาทส. ๒๗/๓๒๙.

ส ปญฺญวา กามคุเณ อเวกฺขติ / อนิจฺจโต ทุกฺขโต โรคโต จ / เอวํ วิปสฺสี ปชหาติ ฉนฺทํ / ทุกฺเขสุ กาเมสุ มหพฺภเยสุ.

ผู้มีปัญญานั้น ย่อมเล็งเห็นกามคุณเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และเป็นโรค, ผู้เห็นอย่างนี้ ย่อมละความพอใจในกามอันเป็นทุกข์ เป็นภัยใหญ่ได้.

ขุ. ชา. จตฺตาฬีส. ๒๗/๕๔๒.