พุทธศาสนสุภาษิต

สำหรับวิชากระทู้ธรรม — บาลี คำแปล คัมภีร์ที่มา และคำอธิบายความหมาย เพื่อใช้ศึกษาและเป็นแบบอย่างในการแต่งกระทู้ธรรม

คำอธิบายเป็นเพียงตัวอย่างการตีความ ไม่ใช่เฉลย — ใช้เป็นแนวทางเบื้องต้น และควรศึกษาเพิ่มเติมจากพระไตรปิฎกและคัมภีร์อื่น ๆ

ธรรมศึกษา (ต่างประเทศ)
นักธรรมชั้นเอก · พุทธศาสนสุภาษิต เล่ม ๓ · ๒๑๘ บท · มีคำอธิบายแล้ว ๓ บท
ปุคคลวรรค — หมวดบุคคล
ปุคคลวรรค — หมวดบุคคล · นักธรรมชั้นเอก
บาลี (อักษรไทย)
ตสฺมา หิ ธีโร อิธุปฏฺฐิตาสติ
กาเม จ ปาเป จ อเสวมาโน
สหาปิ ทุกฺเขน ชเหยฺย กาเม
ปฏิโสตคามีติ ตมาหุ ปุคฺคลํ.
Pāli (Roman) ถอดอัตโนมัติ
Tasmā hi dhīro idhupaṭṭhitāsati
Kāme ca pāpe ca asevamāno
Sahāpi dukkhena jaheyya kāme
Paṭisotagāmīti tamāhu puggalaṃ.
คัมภีร์ที่มา : องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๗.
คำแปล : เพราะนักปราชญ์มีสติตั้งมั่นในธรรมวินัยนี้ ไม่เสพกามและบาป พึงละกามพร้อมทั้งทุกข์ได้ ท่านจึงกล่าวบุคคลนั้นว่า ผู้ไปทวนกระแส.
हिन्दी : क्योंकि ज्ञानी इस धर्म-विनय में स्मृति स्थापित करके काम और पाप का सेवन नहीं करता, दुःख सहित कामों को छोड़ देता है — इसलिए उसे ‘धारा के विरुद्ध जाने वाला’ कहा जाता है।
คำแปลทุกภาษา / All languages (9)
ไทยเพราะนักปราชญ์มีสติตั้งมั่นในธรรมวินัยนี้ ไม่เสพกามและบาป พึงละกามพร้อมทั้งทุกข์ได้ ท่านจึงกล่าวบุคคลนั้นว่า ผู้ไปทวนกระแส.
EnglishBecause the sage, with mindfulness established in this Dhamma and Discipline, does not indulge in sensual pleasures and evil, and abandons sensual pleasures together with suffering — he is called ‘one who goes against the stream’.
IndonesiaKarena sang bijak, dengan perhatian yang mantap dalam Dhamma dan Vinaya ini, tidak menikmati kenikmatan indria dan kejahatan, serta meninggalkan kenikmatan indria beserta penderitaan — ia disebut ‘orang yang berjalan melawan arus’.
中文因智者于此法与律中安立正念,不习近欲与恶,舍离欲与苦——故称此人为“逆流者”。
DeutschWeil der Weise, mit gefestigter Achtsamkeit in diesem Dhamma und dieser Ordnung, weder den Sinnenfreuden noch dem Bösen frönt und die Sinnenfreuden samt dem Leid aufgibt – nennt man ihn ‚einen, der gegen den Strom geht‘.
DanskFordi den vise, med opmærksomheden grundfæstet i denne Dhamma og disciplin, ikke hengiver sig til sanselyster og ondt, og opgiver sanselysterne sammen med lidelsen – kaldes han »den, der går mod strømmen«.
हिन्दीक्योंकि ज्ञानी इस धर्म-विनय में स्मृति स्थापित करके काम और पाप का सेवन नहीं करता, दुःख सहित कामों को छोड़ देता है — इसलिए उसे ‘धारा के विरुद्ध जाने वाला’ कहा जाता है।
日本語賢者はこの法と律において念を確立し、欲と悪に親しまず、苦とともに欲を捨てるゆえに、その人は「流れに逆らう者」と呼ばれる。
नेपालीकिनकि ज्ञानीले यस धर्म-विनयमा स्मृति स्थापित गरी काम र पाप सेवन गर्दैन, दुःखसहित काम छोड्छ — त्यसैले उसलाई ‘धाराविपरीत जाने’ भनिन्छ।

คำอธิบาย
คำอธิบายของบทนี้อยู่ระหว่างจัดทำและตรวจทาน
« บทก่อนหน้า บทถัดไป »
สุภาษิตในวรรคเดียวกัน — เลือกใช้เป็นกระทู้เชื่อมได้
อกฺโกธโน อนุปนาหี อมกฺขี สุทฺธตํ คโต / สมฺปนฺนทิฏฺฐิ เมธาวี ตํ ชญฺญา อริโย อิติ.
जो क्रोध नहीं करता, वैर नहीं बाँधता, तिरस्कार नहीं करता, शुद्धि को प्राप्त है, सम्पूर्ण दृष्टि वाला और प्रज्ञावान है — उसे आर्य जानो।
ขุ. ปฏิ. ๓๑/๒๔๑.
อกฺโกธสฺส กุโต โกโธ ทนฺตสฺส สมชีวิโน / สมฺมทญฺญา วิมุตฺตสฺส อุปสนฺตสฺส ตาทิโน.
जो अक्रोधी, दान्त, सम जीवन जीने वाला, सम्यक् ज्ञान से विमुक्त, शान्त और स्थिर है — उसमें क्रोध कहाँ से आएगा?
ขุ. เถร. ๒๖/๓๓๔.
อจฺฉิทฺทวุตฺตึ เมธาวึ ปญฺญาสีลสมาหิตํ / เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสว โก ตํ นินฺทิตุมรหติ.
अखण्ड आचरण वाले, प्रज्ञा और शील में स्थित, जम्बूनद स्वर्ण की डली के समान चतुर व्यक्ति की कौन निन्दा कर सकता है?
ขุ. ธ. ๒๕/๔๕.
อนาคตปฺปชปฺปาย อตีตสฺสานุโสจนา / เอเตน พาลา สุสฺสนฺติ นโฬว หริโต ลุโต.
मूर्ख अनागत का चिन्तन करने और अतीत का शोक करने से वैसे ही सूख जाता है, जैसे काटा हुआ हरा नरकुल।
สํ. ส. ๑๕/๗.
อนุทฺธโต อจปโล นิปโก สํวุตินฺทฺริโย / กลฺยาณมิตฺโต เมธาวี ทุกฺขสฺสนฺตกโร สิยา.
जो चतुर अनुद्धत, अविचलित, प्रज्ञावान, संयत इन्द्रियों वाला और कल्याणमित्रों वाला है, वह दुःख का अन्त कर सकता है।
ขุ. เถร. ๒๖/๓๖๖.
อปฺปสฺสาทา ทุกฺขา กามา อิติ วิญฺญาย ปณฺฑิโต / อปิ ทิพฺเพสุ กาเมสุ รตึ โส นาธิคจฺฉติ.
कामों में थोड़ा आनन्द, बहुत दुःख है; यह जानकर पण्डित दिव्य कामों में भी रुचि नहीं रखता।
ขุ. ธ. ๒๕/๔๐.
อสฺสทฺโธ อกตญฺญู จ สนฺธิจฺเฉโท จ โย นโร / หตาวกาโส วนฺตาโส ส เว อุตฺตมโปริโส.
जो मनुष्य (सुनी-सुनाई पर) विश्वास नहीं करता, अकृत (निर्वाण) को जानता है, सन्धियों को काट चुका है, अवसरों को नष्ट कर चुका है और आशा को उगल चुका है — वही उत्तम पुरुष है।
ขุ. ธ. ๒๕/๒๘.
อโยเค ยุญฺชมตฺตานํ โยคสฺมิญฺจ อโยชยํ / อตฺถํ หิตฺวา ปิยคฺคาหี ปิเหตตฺตานุโยคินํ.
जो न लगने योग्य में लगता है और लगने योग्य में नहीं लगता, प्रयोजन छोड़कर मनचाहे को पकड़ता है, वह सम्यक् रूप से लगे हुओं से ईर्ष्या करता है।
ขุ. ธ. ๒๕/๔๓.
อสตญฺจ สตญฺจ ญตฺวา ธมฺมํ / อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา จ สพฺพโลเก / เทวมนุสฺเสหิ จ ปูชิโต โย / โส สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนิ.
जो भीतर और बाहर असत्पुरुष और सत्पुरुष के धर्म को जानता है, सारे लोक में देवताओं और मनुष्यों द्वारा पूजित है — वह आसक्ति के जाल को लाँघ गया है और मुनि है।
ขุ. สุ. ๒๕/๔๓๒. ขุ. มหา. ๒๙/๔๐๖.
อากาเสว ปทํ นตฺถิ สมโณ นตฺถิ พาหิเร / สงฺขารา สสฺสตา นตฺถิ นตฺถิ พุทฺธานมิญฺชิตํ.
(इस शासन के) बाहर श्रमण नहीं है, नित्य संस्कार नहीं है, बुद्धों में कम्पन नहीं है — जैसे आकाश में पदचिह्न नहीं होता।
ขุ. ธ. ๒๕/๔๙.
อุฏฺฐานวโต สตีมโต สุจิกมฺมสฺส นิสมฺมการิโน / สญฺญตสฺส จ ธมฺมชีวิโน อปฺปมตฺตสฺส ยโสภิวฑฺฒติ.
उद्यमी, स्मृतिमान, शुद्ध कर्म वाले, विचारपूर्वक काम करने वाले, संयत, धर्म से जीने वाले और अप्रमत्त व्यक्ति की कीर्ति बढ़ती है।
ขุ. ธ. ๒๕/๑๘.
อุตฺตมํ ธมฺมตํ ปตฺโต สพฺพโลเก อนตฺถิโก / อาทิตฺตาว ฆรา มุตฺโต มรณสฺมึ น โสจติ.
जिसने परम धर्म को प्राप्त कर लिया, जिसे सारे लोक में कोई चाह नहीं, वह मृत्यु पर शोक नहीं करता, जैसे जलते घर से निकल आया व्यक्ति।
ขุ. เถร. ๒๖/๓๗๐.
อุยฺยุญฺชนฺติ สตีมนฺโต น นิเกเต รมนฺติ เต / หํสาว ปลฺลลํ หิตฺวา โอกโมกํ ชหนฺติ เต.
स्मृतिमान लोग निकल जाते हैं, वे आवास में रमते नहीं; वे आवास को वैसे ही छोड़ देते हैं जैसे हंस कीचड़ भरे तालाब को छोड़ देता है।
ขุ. ธ. ๒๕/๒๗.
กายมุนึ วาจามุนึ เจโตมุนิมนาสวํ / มุนึ โมเนยฺยสมฺปนฺนํ อาหุ สพฺพปหายินํ.
काय से मौन, वाणी से मौन, मन से मौन, अनास्रव, प्रज्ञा से सम्पन्न, सब कुछ त्याग चुके व्यक्ति को पण्डित मुनि कहते हैं।
องฺ. ติก. ๒๐/๓๕๒.
กายสุจึ วาจาสุจึ เจโตสุจิมนาสวํ / สุจึ โสเจยฺยสมฺปนฺนํ อาหุ นินฺหาตปาปกํ.
काय से शुद्ध, वाणी से शुद्ध, मन से शुद्ध, अनास्रव, शुद्धि से सम्पन्न, पाप धो चुके व्यक्ति को पण्डित शुद्ध कहते हैं।
องฺ. ติก. ๒๐/๓๕๒.
โกธโน อุปนาหี จ ปาปมกฺขี จ โย นโร / วิปนฺนทิฏฺฐิ มายาวี ตํ ชญฺญา วสโล อิติ.
जो क्रोधी है, वैर बाँधता है, पाप से दूसरों का तिरस्कार करता है, विपन्न दृष्टि वाला और मायावी है — उसे नीच जानो।
ขุ. สุ. ๒๕/๓๔๙.
ขตฺติยา พฺราหฺมณา เวสฺสา สุทฺทา จณฺฑาลปุกฺกุสา / สพฺเพว โสรตา ทนฺตา สพฺเพว ปรินิพฺพุตา.
क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र, चाण्डाल और सब नीच काम करने वाले, शान्त और दान्त होकर, सब एक समान परिनिर्वाण को प्राप्त होते हैं।
ขุ. ชา. ปกิณฺณก. ๒๗/๓๗๖.
โจรํ หรนฺตํ วาเรนฺติ หรนฺโต สมโณ ปิโย / สมณํ ปุนปฺปุนายนฺตํ อภินนฺทนฺติ ปณฺฑิตา.
पण्डित वस्तु ले जाने वाले चोर को रोकते हैं, पर वस्तु ले जाने वाला श्रमण प्रिय होता है; पण्डित बार-बार आने वाले श्रमण का सहर्ष स्वागत करते हैं।
สํ. ส. ๒๕/๖๐.
ชยํ เวรํ ปสวติ ทุกฺขํ เสติ ปราชิโต / อุปสนฺโต สุขํ เสติ หิตฺวา ชยปราชยํ.
विजयी वैर उत्पन्न करता है, पराजित दुःख से सोता है; जय और पराजय दोनों को छोड़कर शान्त हुआ व्यक्ति सुख से सोता है।
ขุ. ธ. ๒๕/๔๒.
ตสฺมา สตญฺจ อสตญฺจ นานา โหติ อิโต คติ / อสนฺโต นิรยํ ยนฺติ สนฺโต สคฺคปรายนา.
(क्योंकि सत्पुरुषों के धर्म का पालन असत्पुरुषों के लिए कठिन है) इस लोक से जाने पर सत्पुरुष और असत्पुरुष की गति भिन्न होती है: असत्पुरुष नरक में जाते हैं, सत्पुरुष स्वर्ग में।
ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๔๓๕.
ทุทฺททํ ททมานานํ ทุกฺกรํ กมฺมกุพฺพตํ / อสนฺโต นานุกุพฺพนฺติ สตํ ธมฺโม ทุรนฺวโย.
जब सत्पुरुष दुर्दान वस्तु देते हैं और दुष्कर कर्म करते हैं, तब असत्पुरुष उनका अनुकरण नहीं कर सकते; क्योंकि सत्पुरुषों के धर्म का पालन असत्पुरुषों के लिए कठिन है।
ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๖๓.
น ชจฺจา วสโล โหติ น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ / กมฺมุนา วสโล โหติ กมฺมุนา โหติ พฺราหฺมโณ.
जन्म से कोई नीच नहीं होता, जन्म से कोई श्रेष्ठ नहीं होता; (बल्कि) कर्म से नीच होता है, कर्म से श्रेष्ठ होता है।
ขุ. สุ. ๒๕/๓๕๒.
นิฏฺฐํ คโต อสนฺตาสี วีตตณฺโห อนงฺคโณ / อจฺฉินฺทิ ภวสลฺลานิ อนฺติโมยํ สมุสฺสโย.
जो सिद्धि (अर्हत्फल) को प्राप्त हो गया, निर्भय, तृष्णारहित, ललचाने वाले क्लेशों से रहित, भव में ले जाने वाले बाण को काट चुका है — यह उसका अन्तिम शरीर है।
ขุ. ธ. ๒๕/๖๓.
นิลฺโลลุโป นิกฺกุโห นิปฺปิปาโส / นิมฺมกฺโข นิทฺธนฺตกสาวโมโห / นิราสโส สพฺพโลเก ภวิตฺวา / เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
अलोभी, अकपटी, अतृष्ण, तिरस्कार न करने वाला, कषाय की तरह मोह को दूर कर चुका, निराशंस, सारे लोक को जीत चुका व्यक्ति गैंडे के सींग की तरह अकेला विचरे।
ขุ. สุ. ๒๕/๓๓๖. ขุ. จู. ๓๐/๓๗๙.
ปาปํ น กยิรา วจสา มนสา / กาเยน วา กิญฺจน สพฺพโลเก / กาเม ปหาย สติมา สมฺปชาโน / ทุกฺขํ น เสเวถ อนตฺถสญฺหิตํ.
सारे लोक में आसक्ति रूप पाप को काय, वाणी या मन से न करे; स्मृति-सम्प्रजन्य से युक्त होकर कामों को छोड़कर निरर्थक से जुड़े दुःख का सेवन न करे।
สํ. ส. ๑๕/๔๒.
มทนิมฺมทนํ โสกนุทํ สํสารปริโมจนํ / สพฺพทุกฺขกฺขยํ มคฺคํ สกฺกจฺจํ ปฏิปชฺชถ.
मद को उतारने वाले, शोक को मिटाने वाले, संसार से छुड़ाने वाले, सब दुःखों के अन्त रूप मार्ग पर आदरपूर्वक चलो।
ขุ. พุ. ๓๓/๔๑๕.
มานํ ปหาย สุสมาหิตตฺโต / สุเจตโส สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต / เอโก อรญฺเญ วิหรํ อปฺปมตฺโต / ส มจฺจุเธยฺยสฺส ตเรยฺย ปารํ.
जिसने मान को छोड़ दिया, अपने में सुप्रतिष्ठित है, सुचित्त है, सर्वत्र विमुक्त है, जंगल में अकेला रहकर अप्रमत्त है — वह मृत्यु-क्षेत्र का पार कर सकता है।
สํ. ส. ๒๕/๖.
โมสวชฺเช น นิยฺเยถ รูเป เสฺนหํ น กุพฺพเย / มานญฺจ ปริชาเนยฺย สาหสา วิรโต จเร.
मिथ्या भाषण को न सराहे, रूप में स्नेह न करे; मान को परिज्ञात करे और उतावलेपन से विरत रहे।
ขุ. สุ. ๒๕/๕๑๘. ขุ. มหา. ๒๙/๕๑๗.
มาเนน วญฺจิตา เส สงฺขาเรสุ สงฺกิลิสฺสมานา เส / ลาภาลาเภน มถิตา สมาธึ นาธิคจฺฉนฺติ.
मान से ठगा हुआ, संस्कारों में मलिन, लाभ और अलाभ से पीड़ित व्यक्ति समाधि को प्राप्त नहीं होता।
ขุ. เถร. ๒๖/๒๘๓.
ยมฺหิ สจฺจญฺจ ธมฺโม จ อหึสา สญฺญโม ทโม / ส เว วนฺตมโล ธีโร โส เถโรติ ปวุจฺจติ.
जिसमें सत्य, धर्म, अहिंसा, संयम और दम हैं — वही प्रज्ञावान, निर्मल व्यक्ति स्थविर कहलाता है।
ขุ. ธ. ๒๕/๕๐.
ยทา ทุกฺขํ ชรามรณนฺติ ปณฺฑิโต / อวิทฺทสู ยตฺถ สิตา ปุถุชฺชนา / ทุกฺขํ ปริญฺญาย สโต ว ฌายติ / ตโต รตึ ปรมตรํ น วินฺทติ.
जब पण्डित जानता है कि जरा और मरण दुःख हैं, पृथग्जनों के आश्रय रूप दुःख को परिज्ञात करता है, स्मृतिमान होकर ध्यान करता है — तब उसे इससे बढ़कर आनन्द नहीं मिलता।
ขุ. เถร. ๒๖/๓๔๔.
ยสฺส ราโค จ โทโส จ มาโน มกฺโข จ ปาติโต / สาสโปริว อารคฺคา ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ.
जो राग, द्वेष, मान और म्रक्ष को वैसे ही गिरा देता है, जैसे सुई की नोक से सरसों का दाना गिरता है — उसे मैं ब्राह्मण कहता हूँ。
ขุ. ธ. ๒๕/๖๙.
ยสฺสาลยา น วิชฺชนฺติ อญฺญาย อกถงฺกถี / อมโตคธํ อนุปฺปตฺตํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ.
जिसमें कोई आसक्ति नहीं, जो जानकर संशयरहित है, जो अमृत में उतर गया है और अर्थ को प्राप्त हो गया है — उसे मैं ब्राह्मण कहता हूँ।
ขุ. ธ. ๒๕/๗๐.
เย เกจิ กาเมสุ อสญฺญตา ชนา / อวีตราคา อิธ กามโภคิโน / ปุนปฺปุนํ ชาติชรูปคา หิ เต. / ตณฺหาธิปนฺนา อนุโสตคามิโน.
जो लोग कामों में असंयत हैं, राग से रहित नहीं हैं, इस लोक में काम भोगते हैं — वे तृष्णा से अभिभूत होकर (तृष्णा की) धारा में बहते हुए बार-बार जन्म और जरा को प्राप्त होते हैं।
องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๗.
เย จ โข พาลา ทุมฺเมธา ทุมฺมนฺตี โมหปารุตา / ตาทิสา ตตฺถ รชฺชนฺติ มารกฺขิตฺตสฺมิ พนฺธเน.
जो मूर्ख, मन्दबुद्धि, दुष्ट विचार वाले और मोह से ढके हैं — ऐसे लोग मार द्वारा बिछाए बन्धन में फँस जाते हैं।
ขุ. เถร. ๒๖/๓๑๒.
เย จ สีเลน สมฺปนฺนา ปญฺญายูปสเม รตา / อารกา วิรตา ธีรา น โหนฺติ ปรปตฺติยา.
जो प्रज्ञावान शीलयुक्त हैं और प्रज्ञा से शान्ति में रत हैं — ऐसे प्रज्ञावान, पाप से दूर रहकर, दूसरों पर विश्वास करने की आवश्यकता नहीं रखते।
ขุ. ชา. จตุกฺก. ๒๗/๑๔๓.
เย ฌานปสุตา ธีรา เนกฺขมฺมูปสเม รตา / เทวาปิ เตสํ ปิหยนฺติ สมฺพุทฺธานํ สตีมตํ.
जो प्रज्ञावान ध्यान में लगे हैं, नैष्क्रम्य से उत्पन्न शान्ति में रत हैं — देवता भी उन सुबुद्ध, स्मृतिमान प्रज्ञावानों से प्रसन्न होते हैं।
ขุ. ธ. ๒๕/๓๙.
เยสํ ราโค จ โทโส จ อวิชฺชา จ วิราชิตา / ตาที ตตฺถ น รชฺชนฺติ ฉินฺนสุตฺตา อพนฺธนา.
जो राग, द्वेष और अविद्या से विमुक्त है — वह स्थिर है, उसकी रस्सी कट चुकी है, उसका कोई बन्धन नहीं और वह वहाँ आसक्त नहीं होता।
ขุ. เถร. ๒๖/๓๑๒.
โย จ คุตฺเตน จิตฺเตน สุณาติ ชินสาสนํ / เขเปตฺวา อาสเว สพฺเพ สจฺฉิกตฺวา อกุปฺปตํ / ปปฺปุยฺย ปรมํ สนฺตึ ปรินิพฺพาติ อนาสโว.
जो रक्षित चित्त से जिन का उपदेश सुनता है — वह सब आस्रवों को क्षीण कर देता है, अकुप्य धर्म का साक्षात्कार करता है, परम शान्ति को प्राप्त होता है और अनास्रव होकर परिनिर्वृत होता है।
ขุ. เถร. ๒๖/๓๒๓.
โย เตสุ คุตฺโต วิทิตินฺทฺริโย จเร / ธมฺเม ฐิโต อชฺชวมทฺทเว รโต / สงฺคาติโค สพฺพทุกฺขปฺปหีโน / น ลิมฺปตี ทิฏฺฐสุเตสุ ธีโร.
जो उन इन्द्रियों की रक्षा करता है, छह इन्द्रियों को जानता है, धर्म में स्थित है, सरलता और मृदुता में रत है, उलझाने वाले क्लेशों को लाँघ गया है, सब दुःख छोड़कर विचरता है — वह धीर देखे और सुने हुए में आसक्त नहीं होता।
ขุ. สุ. ๒๕/๓๗๔.
โรสโก กทริโย จ ปาปิจฺโฉ มจฺฉรี สโฐ / อหิริโก อโนตฺตปฺปี ตํ ชญฺญา วสโล อิติ.
जो चिड़चिड़ा, कंजूस, पापेच्छु, कृपण, डींग मारने वाला, निर्लज्ज और पाप से न डरने वाला है — उसे नीच जानो।
ขุ. สุ. ๒๕/๓๕๑.
ลาภกมฺยา น สิกฺขติ อลาเภ จ น กุปฺปติ / อวิรุทฺโธ จ ตณฺหาย รเส จ นานุคิชฺฌติ.
पण्डित लाभ की इच्छा से नहीं सीखता, लाभ-हानि पर खीझता नहीं, तृष्णा के कारण न प्रसन्न होता है न अप्रसन्न, और रस में आसक्त नहीं होता।
ขุ. สุ. ๒๕/๕๐๑. ขุ. มหา. ๒๙/๒๘๔.
สงฺขาย โลกสฺมิ ปโรปรานิ / ยสฺสิญฺชิตํ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก / สนฺโต วิธูโม อนีโฆ นิราโส / อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมิ.
जो संसार में ऊँच-नीच का विचार करके संसार में किसी भी आलम्बन में विचलित नहीं होता — मैं कहता हूँ, वह शान्त है, (क्लेश रूपी) धुएँ से रहित, दुःखरहित, तृष्णारहित है, उसने जन्म-जरा को पार कर लिया है।
องฺ. ติก. ๒๐/๑๖๙.
สพฺพทา เว สุขํ เสติ พฺราหฺมโณ ปรินิพฺพุโต / โย น ลิมฺปติ กาเมสุ สีติภูโต นิรูปธิ.
जो शीतल है, उपधिरहित है, कामों में अनासक्त है — वह ब्राह्मण है, निर्वृत है, सदा सुख से रहता है।
สํ. ส. ๑๕/๓๑๒.
สพฺพโส นามรูปสฺมึ ยสฺส นตฺถิ มมายิตํ / อสตา จ น โสจติ ส เว ภิกฺขูติ วุจฺจติ.
जिसे नाम-रूप में किसी प्रकार ‘मेरा’ का ग्रहण नहीं है, और जो न रहने वाले नाम-रूप के लिए शोक नहीं करता — वही भिक्षु कहलाता है।
ขุ. ธ. ๒๕/๖๕.
สพฺพา อาสตฺติโย เฉตฺวา วิเนยฺย หทเย ทรํ / อุปสนฺโต สุขํ เสติ สนฺตึ ปปฺปุยฺย เจตโส.
जिसने सब आसक्तियाँ काट दीं, चित्त की व्याकुलता को शान्त कर लिया — वह चित्त की शान्ति को प्राप्त होकर शान्त हुआ सुख से रहता है।
องฺ. ติก. ๒๐/๑๗๕.
สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค / อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวมญฺญํ / สญฺญาวิโมกฺเข ปรเมธิมุตฺโต / ติฏฺเฐยฺย โส ตตฺถ อนานุยายี.
जो सब कामों की आसक्ति से रहित है, अन्य ध्यानों को लाँघ चुका है, आकिंचन्यायतन ध्यान का आश्रय लेकर श्रेष्ठ संज्ञा-विमोक्ष में मन लगाता है — वह उस आकिंचन्यायतन ध्यान में अच्युत होकर रह सकता है।
ขุ. สุ. ๒๕/๕๓๘. ขุ. จู. ๓๐/๑๓๓.
ส วีตราโค ส วิเนยฺย โทสํ / เมตฺตจิตฺตํ ภาเวยฺย อปฺปมาณํ / สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ / อนินฺทิโต พฺรหฺมมุเปติ ฐานํ.
जो रागरहित है और द्वेष को दूर कर चुका है, वह अप्रमाण मैत्री-चित्त की भावना करे; सब प्राणियों के प्रति दण्ड छोड़कर वह निन्दित नहीं होता और श्रेष्ठ स्थान को प्राप्त होता है।
ขุ. ชา. จตฺตาฬีส. ๒๗/๕๔๒.
โส อุภนฺตมภิญฺญาย มชฺเฌ มนฺตา น ลิมฺปติ / ตํ พฺรูมิ มหาปุริโสติ โส อิธ สิพฺพินิมจฺจคา.
वह (क्लेशों को बुझा चुका, कम्पनरहित) व्यक्ति दोनों छोरों को जानकर प्रज्ञा से बीच में नहीं लिप्त होता; उसे मैं महापुरुष कहता हूँ; उसने इस लोक में चित्त को सीने वाली तृष्णा को छोड़ दिया है।
ขุ. สุ. ๒๕/๕๓๒. ขุ. จู. ๓๐/๓๕.
โสกปริเทวมจฺฉรํ / น ชหนฺติ คิทฺธา มมายิเต / ตสฺมา มุนโย ปริคฺคหํ / หิตฺวา อจรึสุ เขมทสฺสิโน.
जो ‘मेरा’ मानी हुई वस्तुओं में आसक्त है, वह शोक, विलाप और कृपणता को नहीं छोड़ सकता; इसलिए क्षेम को देखने वाले मुनि ममत्व को छोड़ जाते हैं।
ขุ. สุ. ๒๕/๑๙๓. ขุ. มหา. ๒๙/๑๕๔.
โสจติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา / โคมิโก โคหิ ตเถว โสจติ / อุปธีหิ นรสฺส โสจนา / น หิ โส โสจติ โย นิรูปธิ.
पुत्र वाला पुत्र के कारण शोक करता है, गाय वाला उसी तरह गाय के कारण शोक करता है; मनुष्य उपधि के कारण शोक करता है; जिसके उपधि नहीं, उसे शोक करना ही नहीं पड़ता।
สํ. ส. ๑๕/๙.
บาลีอักษรโรมันถอดจากอักษรไทยโดยอัตโนมัติ · คำอธิบายแสดงเฉพาะบทที่ผ่านการตรวจทานแล้ว
ฝึกแต่งกระทู้ธรรม แบบฝึกท่องจำ ปัญหาธรรมศึกษาย้อนหลัง หน้าหลัก