พุทธศาสนสุภาษิต

สำหรับวิชากระทู้ธรรม — บาลี คำแปล คัมภีร์ที่มา และคำอธิบายความหมาย เพื่อใช้ศึกษาและเป็นแบบอย่างในการแต่งกระทู้ธรรม

คำอธิบายเป็นเพียงตัวอย่างการตีความ ไม่ใช่เฉลย — ใช้เป็นแนวทางเบื้องต้น และควรศึกษาเพิ่มเติมจากพระไตรปิฎกและคัมภีร์อื่น ๆ

นักธรรม
ธรรมศึกษา (ในประเทศ)
ธรรมศึกษา (ต่างประเทศ)
ภาษา / Language : ไทยEnglishIndonesia中文DeutschDanskहिन्दी日本語नेपाली
นักธรรมชั้นเอก · พุทธศาสนสุภาษิต เล่ม ๓ · ๒๑๘ บท · มีคำอธิบายแล้ว ๓ บท
อัตตวรรค — หมวดตน ๓ บท
อตฺตา หิ อตฺตโน นาโถ โก หิ นาโถ ปโร สิยา / อตฺตนา หิ สุทนฺเตน นาถํ ลภติ ทุลฺลภํ.
Oneself indeed is one’s own refuge; who else could be one’s refuge? With oneself well tamed, one gains a refuge hard to gain.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๖.
นตฺถิ อตฺตสมํ เปมํ นตฺถิ ธญฺญสมํ ธนํ / นตฺถิ ปญฺญาสมา อาภา วุฏฺฐิ เว ปรมา สรา.
There is no love equal to that for oneself, no wealth equal to grain, no light equal to wisdom; and rain indeed is the greatest pool.
สํ. ส. ๑๕/๙.
ยสฺส อจฺจนฺตทุสฺสีลฺยํ มาลุวา สาลมิโวตฺถตํ / กโรติ โส ตถตฺตานํ ยถา นํ อิจฺฉตี ทิโส.
 คำอธิบาย
Whoever is enveloped by utter immorality, as a creeper envelops a sal tree, makes himself as one held captive by a bandit.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๗.
อัปปมาทวรรค — หมวดไม่ประมาท ๖ บท
อปฺปมตฺตา สตีมนฺโต สุสีลา โหถ ภิกฺขโว / สุสมาหิตสงฺกปฺปา สจิตฺตมนุรกฺขถ.
Be heedful, mindful, and virtuous, monks, establish your intentions well, and guard your own minds.
ที. มหา ๑๐/๑๔๒.
อปฺปมาทรตา โหถ สจิตฺตมนุรกฺขถ / ทุคฺคา อุทฺธรถตฺตานํ ปงฺเก สนฺโนว กุญฺชโร.
Delight in heedfulness; guard your own minds. Lift yourselves out of this bog, like an elephant pulls himself out of the mud.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๘.
อปฺปมาทรโต ภิกฺขุ ปมาเท ภยทสฺสิ วา / สญฺโญชนํ อณุํ ถูลํ ฑหํ อคฺคีว คจฺฉติ.
A monk who delights in heedfulness, who sees danger in negligence, burns away fetters, whether small or large, like a fire burns up fuel.
ขุ. ธ. ๒๕/๑๙.
อปฺปมาทรโต ภิกฺขุ ปมาเท ภยทสฺสิ วา / อภพฺโพ ปริหานาย นิพฺพานสฺเสว สนฺติเก.
A monk who delights in heedfulness, who sees danger in negligence, is not capable of decline; he is indeed near to Nibbāna.
ขุ. ธ. ๒๕/๑๙.
เอวํวิหารี สโต อปฺปมตฺโต / ภิกฺขุ จรํ หิตฺวา มมายิตานิ / ชาติชรํ โสกปริทฺทวญฺจ / อิเธว วิทฺวา ปชเหยฺย ทุกฺขํ.
A monk who dwells thus, mindful and heedful, having abandoned all that is held as ‘mine’, wandering on as one who knows, would leave behind birth, old age, sorrow, lamentation and suffering here in this very world.
ขุ. สุ. ๒๕/๕๓๕. ขุ. จู. ๓๐/๙๒.
อุฏฺฐาเนนปฺปมาเทน สญฺญเมน ทเมน จ / ทีปํ กยิราถ เมธาวี ยํ โอโฆ นาภิกีรติ.
With energy, heedfulness, self-restraint and self-mastery, a wise person should make an island that no flood can overwhelm.
ขุ. ธ. ๒๕/๑๘.
กัมมวรรค — หมวดกรรม ๔ บท
อุฏฺฐาตา กมฺมเธยฺเยสุ อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ / สุสํวิหิตกมฺมนฺโต ส ราชวสตึ วเส.
One who is diligent in work, heedful, prudent and orderly in managing affairs is fit to serve in royal service.
ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๓๓๙.
ปาปญฺเจ ปุริโส กยิรา น นํ กยิรา ปุนปฺปุนํ / น ตมฺหิ ฉนฺทํ กยิราถ ทุกฺโข ปาปสฺส อุจฺจโย.
If a person should do evil, let him not do it again and again, nor take delight in it; for the accumulation of evil brings suffering.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๐.
โย ปุพฺเพ กตกลฺยาโณ กตตฺโถ นาวพุชฺฌติ / ปจฺฉา กิจฺเจ สมุปฺปนฺเน กตฺตารํ นาธิคจฺฉติ.
One who does not recognize the good and benefit done to him by another in the past will find no one to help him when a task arises later.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๒๙.
สพฺเพ ตสนฺติ ทณฺฑสฺส สพฺเพ ภายนฺติ มจฺจุโน / อตฺตานํ อุปมํ กตฺวา น หเนยฺย น ฆาตเย.
All beings tremble at punishment, all fear death; taking oneself as the measure, one should neither kill nor cause (others) to kill.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๒.
กิเลสวรรค — หมวดกิเลส ๒๖ บท
อนิจฺจา อทฺธุวา กามา พหุทุกฺขา มหาวิสา / อโยคุโฬว สนฺตตฺโต อฆมูลา ทุกฺขปฺผลา.
Sensual pleasures are impermanent, unstable, full of suffering, full of poison, like a red-hot lump of iron; they are the root of affliction and have suffering as their fruit.
ขุ. เถรี. ๒๖/๕๐๓.
อวิชฺชาย นิวุโต โลโก เววิจฺฉา ( ปมาทา ) นปฺปกาสติ / ชปฺปาภิเลปนํ พฺรูมิ ทุกฺขมสฺส มหพฺภยํ.
The world is shrouded by ignorance and does not appear, because of stinginess (and heedlessness); I declare desire to be the plaster of the world, and suffering its great danger.
ขุ. สุ. ๒๕/๕๓๐. ขุ. จู. ๓๐/๙.
อิจฺฉาย พชฺฌตี โลโก อิจฺฉาวินยาย มุจฺจติ / อิจฺฉาย วิปฺปหาเนน สพฺพํ ฉินฺทติ พนฺธนํ.
The world is bound by desire; it is released by removing desire; by abandoning desire, one is said to cut all bonds.
สํ. ส. ๑๕/๕๖.
อิจฺฉา นรํ ปริกสฺสติ อิจฺฉา โลกสฺมิ ทุชฺชหา / อิจฺฉาพทฺธา ปุถู สตฺตา ปาเสน สกุณี ยถา.
Desire drags people along; desire is hard to abandon in the world; many beings are bound by desire, like a hen-bird caught in a snare.
สํ. ส. ๑๕/๖๑.
อุเปกฺขโก สทา สโต น โลเก มญฺญตี สมํ / น วิเสสี น นีเจยฺโย ตสฺส โน สนฺติ อุสฺสทา.
One who is equanimous and ever mindful, who does not regard himself as equal, superior or inferior to others in the world — he is said to have no swellings (of conceit).
ขุ. มหา. ๒๙/๒๗๙. ขุ. สุ. ๒๕/๕๐๑.
อุจฺฉินฺนภวตณฺหสฺส สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน / วิกฺขีโณ ชาติสํสาโร นตฺถิ ตสฺส ปุนพฺภโว.
A monk who has uprooted the craving for existence, whose mind is at peace, who has ended the round of rebirth, has no further becoming.
ขุ. อุ. ๒๕/๑๔๓.
เอตมาทีนวํ ญตฺวา ตณฺหา ทุกฺขสฺส สมฺภวํ / วีตตณฺโห อนาทาโน สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช.
A monk, knowing the danger thus — that craving is the source of suffering — should be free from craving, without clinging, and mindful in every posture.
ขุ. สุ. ๒๕/๔๗๘. ขุ. จู. ๓๐/๓๒๐.
กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา / วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺตํ / อาทีนวํ กามคุเณสุ ทิสฺวา / เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
Sensual pleasures, colourful, sweet and delightful, oppress the mind in their various forms; seeing the danger in sensual pleasures, one should wander alone like a rhinoceros horn.
ขุ. สุ. ๒๕/๓๓๔.
โกธํ ชเห วิปฺปชเหยฺย มานํ / สญฺโญชนํ สพฺพมติกฺกเมยฺย / ตํ นามรูปสฺมิมสชฺชมานํ / อกิญฺจนํ นานุปตนฺติ สงฺคา.
One should abandon anger, give up conceit and go beyond all fetters; (for) attachments do not follow one who is not attached to name and form and has nothing.
สํ. ส. ๑๕/๓๕๐.
โกธํ ชเห วิปฺปชเหยฺย มานํ / สญฺโญชนํ สพฺพมติกฺกเมยฺย / ตนฺนามรูปสฺมึ อสชฺชมานํ / อกิญฺจนํ นานุปตนฺติ ทุกฺขา.
One should abandon anger, give up conceit and go beyond all fetters; (for) sufferings do not follow one who is not attached to name and form and has nothing.
ขุ. ธ . ๒๕/๔๔.
ตณฺหา ชเนติ ปุริสํ จิตฺตมสฺส วิธาวติ / สตฺโต สํสารมาปาทิ ทุกฺขา น ปริมุจฺจติ.
Craving gives birth to a person; his mind runs to and fro; the being still wanders on, and so is not freed from suffering.
สํ. ส. ๑๕/๕๑.
ตณฺหา ชเนติ ปุริสํ จิตฺตมสฺส วิธาวติ / สตฺโต สํสารมาปาทิ ทุกฺขมสฺส มหพฺภยํ.
Craving gives birth to a person; his mind runs to and fro; the being still wanders on, and so suffering is his great danger.
สํ. ส. ๑๕/๕๑.
ตณฺหา ชเนติ ปุริสํ จิตฺตมสฺส วิธาวติ / สตฺโต สํสารมาปาทิ กมฺมํ ตสฺส ปรายนํ.
Craving gives birth to a person; his mind runs to and fro; the being still wanders on, and so kamma still goes before him.
สํ. ส. ๑๕/๕๒.
ตณฺหาย อุฑฺฑิโต โลโก ชราย ปริวาริโต / มจฺจุนา ปิหิโต โลโก ทุกฺเข โลโก ปติฏฺฐิโต.
The world is built up by craving, hemmed in by old age and shut in by death; thus it stands in suffering.
สํ. ส. ๑๕/๕๕.
นนฺทิสมฺพนฺธโน โลโก วิตกฺกสฺส วิจารณํ / ตณฺหาย วิปฺปหาเนน สพฺพํ ฉินฺทติ พนฺธนํ.
The world has delight as its bond and thought as its roaming; by abandoning craving one is said to cut all bonds.
สํ. ส. ๑๕/๕๕.
นิทฺทํ ตนฺทึ สเห ถีนํ ปมาเทน น สํวเส / อติมาเน น ติฏฺเฐยฺย นิพฺพานมนโส นโร.
One whose mind is set on Nibbāna should overcome sleep, sloth and torpor; he should not dwell in heedlessness nor take his stand in arrogance.
ขุ. สุ. ๒๕/๕๑๘.
นิราสตฺตี อนาคเต อตีตํ นานุโสจติ / วิเวกทสฺสี ผสฺเสสุ ทิฏฺฐีสุ จ น นิยฺยติ.
One who does not brood over what has not yet come does not grieve over what is past; one who sees seclusion in all contacts is not led astray by views.
ขุ. สุ. ๒๕/๕๐๐. ขุ. มหา. ๒๙/๒๖๔,๒๖๒.
ปุราณํ นาภินนฺเทยฺย นเว ขนฺติมกุพฺพเย / หิยฺยมาเน น โสเจยฺย อากาสํ น สิโต สิยา.
One should not delight in the old, nor take pleasure in the new; when something passes away one should not grieve, nor depend on craving.
ขุ. สุ. ๒๕/๕๑๘.
มจฺจุนาพฺภาหโต โลโก ชราย ปริวาริโต / ตณฺหาสลฺเลน โอติณฺโณ อิจฺฉาธูปายิโต สทา.
The world of beings is struck down by Death, hemmed in by old age, pierced by the arrow of craving, and ever smouldering with desire.
สํ. ส. ๑๕/๕๕.
มานุเปตา อยํ ปชา มานคนฺถา มานวินิพฺพทฺธา / ทิฏฺฐีสุ พฺยารมฺภกตา สํสารํ นาติวตฺตติ.
This race of beings is possessed of conceit, bound by conceit, tied fast by conceit; contending because of views, they cannot pass beyond the round of rebirth.
ขุ. อุ. ๒๕/๑๙๓.
มูฬฺโห อตฺถํ น ชานาติ มูฬฺโห ธมฺมํ น ปสฺสติ / อนฺธตมํ ตทา โหติ ยํ โมโห สหเต นรํ.
The deluded one does not know what is meaningful; the deluded one does not see the Dhamma; when delusion overcomes a person, then darkness prevails.
ขุ. อิติ. ๒๕/๒๙๖. ขุ. มหา. ๒๙/๑๘.
ยสฺส นตฺถิ อิทํ เมติ ปเรสํ วาปิ กิญฺจนํ / มมตฺตํ โส อสํวินฺทํ นตฺถิ เมติ น โสจติ.
Whoever has no concern that ‘this is mine, this is another’s’ — not taking anything as his own, he does not grieve that ‘I have nothing’.
ขุ. สุ. ๒๕/๕๑๙. ขุ. มหา. ๒๙/๕๓๔.
โยธ กาเม อจฺจตริ สงฺคํ โลเก ทุรจฺจยํ / น โส โสจติ นาชฺเฌติ ฉินฺนโสโต อพนฺธโน.
Whoever has crossed beyond sensual pleasures in the world and the entanglement so hard to cross — having cut the stream of craving, he has no bond; he is said neither to grieve nor to rejoice.
ขุ. สุ. ๒๕/๕๑๙. ขุ. มหา. ๒๙/๕๒๗.
โย เว อวิทฺวา อุปธึ กโรติ / ปุนปฺปุนํ ทุกฺขมุเปติ มนฺโท / ตสฺมา ปชานํ อุปธึ น กยิรา / ทุกฺขสฺส ชาติปฺปภวานุปสฺสี.
Whoever, not knowing, creates substrates of existence is a fool who meets with suffering again and again; therefore one who understands, seeing the source of suffering, should not create substrates.
ขุ. สุ. ๒๕/๕๓๔. ขุ. จู. ๓๐/๘๐,๘๑
ลุทฺโธ อตฺถํ น ชานาติ ลุทฺโธ ธมฺมํ น ปสฺสติ / อนฺธตมํ ตทา โหติ ยํ โลโภ สหเต นรํ.
The greedy one does not know what is meaningful; the greedy one does not see the Dhamma; when greed overcomes a person, then darkness prevails.
ขุ. อิติ. ๒๕/๒๙๕. ขุ. มหา. ๒๙/๑๗.
วนํ ฉินฺทถ มา รุกฺขํ วนโต ชายตี ภยํ / เฉตฺวา วนญฺจ วนถญฺจ นิพฺพนา โหถ ภิกฺขโว.
Cut down the forest (of defilements), not the trees; from the forest arises danger. Monks! Having cut down the forest and the undergrowth, be without a forest.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๒.
ขันติวรรค — หมวดอดทน ๓ บท
ขนฺติ ธีรสฺส ลงฺกาโร ขนฺติ ตโป ตปสฺสิโน / ขนฺติ พลํ ว ยตีนํ ขนฺติ หิตสุขาวหา.
Patience is the ornament of the wise, patience is the austerity of the diligent, patience is the strength of ascetics; patience brings benefit and happiness.
ส. ม. ๒๒๒.
น สุทฺธิ เสจเนน อตฺถิ นปิ เกวลี พฺราหฺมโณ / น เจว ขนฺติ โสรจฺจํ นปิ โส ปรินิพฺพุโต.
Neither purity, nor being wholly excellent, nor patience and gentleness, nor being fully cooled comes about through washing (with water).
ขุ. ชา. ปกิณฺณก. ๒๗/๓๗๖.
นเหตมตฺถํ มหตีปิ เสนา / สราชิกา ยุชฺฌมานา ลเภถ / ยํ ขนฺติมา สปฺปุริโส ลเภถ / ขนฺติพลสฺสูปสมนฺติ เวรา.
Even a great army fighting together with its king cannot gain the benefit that a good person with patience gains; (for) the enmities of one whose strength is patience are stilled.
ขุ. ชา. จตฺตาฬีส. ๒๗/๕๓๘.
จิตตวรรค — หมวดจิต ๙ บท
อนวสฺสุตจิตฺตสฺส อนนฺวาหตเจตโส / ปุญฺญปาปปหีนสฺส นตฺถิ ชาครโต ภยํ.
For one whose mind is not soaked with lust, whose heart is not struck by hatred, who has abandoned both merit and evil, who is awake — there is no fear.
ขุ. ธ. ๒๕/๒๐.
กุมฺภูปมํ กายมิมํ วิทิตฺวา / นครูปมํ จิตฺตมิทํ ถเกตฺวา / โยเธถ มารํ ปญฺญาวุเธน / ชิตญฺจ รกฺเข อนิเวสโน สิยา.
Knowing this body to be like a jar, and fortifying this mind like a fortress, one should fight Māra with the weapon of wisdom, guard what has been won, and not linger.
ขุ. ธ. ๒๕/๒๐.
จิตฺเตน นียติ โลโก จิตฺเตน ปริกสฺสติ / จิตฺตสฺส เอกธมฺมสฺส สพฺเพว วสมนฺวคู.
The world is led by the mind, dragged along by the mind; all beings come under the sway of this one thing — the mind.
สํ. ส. ๑๕/๕๔.
ตณฺหาธิปนฺนา วตฺตสีลพทฺธา / ลูขํ ตปํ วสฺสสตํ จรนฺตา / จิตฺตญฺจ เนสํ น สมฺมา วิมุตฺตํ / หีนตฺตรูปา น ปารงฺคมา เต.
Those overcome by craving, bound by rites and vows, practising harsh austerities for a hundred years — their minds are not well liberated; being base in nature, they do not reach the far shore.
สํ. ส. ๑๕/๔๐
ทุนฺนิคฺคหสฺส ลหุโน ยตฺถ กามนิปาติโน / จิตฺตสฺส ทมโถ สาธุ จิตฺตํ ทนฺตํ สุขาวหํ.
For the mind that is hard to restrain, flighty, and prone to fall into sense-desires, the taming of the mind is good; a tamed mind brings happiness.
ขุ. ธ. ๒๕/๑๙.
ปทุฏฺฐจิตฺตสฺส น ผาติ โหติ / น จาปิ นํ เทวตา ปูชยนฺติ / โย ภาตรํ เปตฺติกํ สาปเตยฺยํ / อวญฺจยี ทุกฺกฏกมฺมการี.
One who does evil deeds and cheats his brothers and parents of their property has a corrupt mind; he does not prosper, and even the gods do not honour him.
ขุ. ชา. ติก. ๒๗/๑๒๐.
ภิกฺขุ สิยา ฌายิ วิมุตฺตจิตฺโต / อากงฺเข เว หทยสฺสานุปตฺตึ / โลกสฺส ญตฺวา อุทยพฺพยญฺจ / สุเจตโส อนิสฺสิโต ตทานิสํโส.
A monk who meditates, whose mind is liberated, having known the rise and fall of the world, of good heart, not dependent on defilements, with that as his reward, may expect the purity of his mind.
สํ. ส. ๑๔/๗๓.
โย อลีเนน จิตฺเตน อลีนมนโส นโร / ภาเวติ กุสลํ ธมฺมํ โยคกฺเขมสฺส ปตฺติยา / ปาปุเณ อนุปุพฺเพน สพฺพสํโยชนกฺขยํ.
One whose mind does not shrink back, whose heart is not downcast, who develops wholesome states to attain security from bondage, may gradually attain the destruction of all fetters.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๑๘.
สุทุทฺทสํ สุนิปุณํ ยตฺถ กามนิปาตินํ / จิตฺตํ รกฺเขถ เมธาวี จิตฺตํ คุตฺตํ สุขาวหํ.
The wise should guard the mind, which is very hard to see, exceedingly subtle, and prone to fall into sense-desires; a guarded mind brings happiness.
ขุ. ธ. ๒๕/๑๙.
ทานวรรค — หมวดทาน ๔ บท
อเทยฺเยสุ อททํ ทานํ เทยฺเยสุ โย ปเวจฺฉติ / อาปาสุ พฺยสนํ ปตฺโต สหายํ อธิคจฺฉติ.
Whoever does not give to those who do not deserve, but gives to those who deserve — when he meets with loss through misfortune, he finds companions.
ขุ. ชา. จตุกฺก. ๒๗/๑๒๙.
อเทยฺเยสุ ททํ ทานํ เทยฺเยสุ นปฺปเวจฺฉติ / อาปาสุ พฺยสนํ ปตฺโต สหายํ นาธิคจฺฉติ.
Whoever gives to those who do not deserve, but does not give to those who deserve — when he meets with loss through misfortune, he finds no companions.
ขุ. ชา. จตุกฺก. ๒๗/๑๒๙.
อนฺนโท พลโท โหติ วตฺถโท โหติ วณฺณโท / ยานโท สุขโท โหติ ทีปโท โหติ จกฺขุโท.
One who gives food gives strength; one who gives clothing gives beauty; one who gives a vehicle gives comfort; one who gives a lamp gives sight.
สํ. ส. ๑๕/๔๔.
มนาปทายี ลภเต มนาปํ / อคฺคสฺส ทาตา ลภเต ปุนคฺคํ / วรสฺส ทาตา วรลาภี จ โหติ / เสฏฺฐนฺทโท เสฏฺฐมุเปติ ฐานํ.
One who gives what is pleasing receives what is pleasing; one who gives what is best receives what is best; one who gives what is good receives what is good; one who gives what is excellent attains an excellent state.
องฺ. ปญฺจก. ๒๒/๕๖.
ธัมมวรรค — หมวดธรรม ๓๑ บท
อตฺถงฺคตสฺส น ปมาณมตฺถิ / เยน นํ วชฺชุ ตํ ตสฺส นตฺถิ / สพฺเพสุ ธมฺเมสุ สมูหเตสุ / สมูหตา วาทปถาปิ สพฺเพ.
For one who has gone out (attained final Nibbāna) there is no measure; that by which one might speak of him no longer exists for him. When all phenomena (the aggregates and so on) have been removed, all ways of speaking (of what he is) are removed as well.
ขุ. ส. ๒๕/๕๓๙. ขุ. จู. ๓๐/๑๓๙.
อาทานตณฺหํ วินเยถ สพฺพํ / อุทฺธํ อโธ ติริยํ วาปิ มชฺเฌ / ยํ ยํ หิ โลกสฺมึ อุปาทิยนฺติ / เตเนว มาโร อนฺเวติ ชนฺตุํ.
One should remove all craving that clings — above, below, across and in the middle; for whatever in the world one clings to, by that very thing Māra follows one.
ขุ. ส. ๒๕/๕๔๖. ขุ. จู. ๓๐/๒๐๒.
อุจฺฉินฺท สิเนหมตฺตโน / กุมุทํ สารทิกํว ปาณินา / สนฺติมคฺคเมว พฺรูหย / นิพฺพานํ สุคเตน เทสิตํ.
Cut off your attachment to self, as one plucks an autumn lotus with the hand; cultivate only the path of peace, the Nibbāna taught by the Sugata.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๓.
โอวเทยฺยานุสาเสยฺย อสพฺภา จ นิวารเย / สตํ หิ โส ปิโย โหติ อสตํ โหติ อปฺปิโย.
One should admonish, one should instruct, one should restrain from what is unseemly; for such a one is dear to the good, but not dear to the bad.
ขุ. ธ. ๒๕/๒๕.
กาเมสุ พฺรหฺมจริยวา วีตตณฺโห สทา สโต / สงฺขาย นิพฺพุโต ภิกฺขุ ตสฺส โน สนฺติ อิญฺชิตา.
A monk who sees the danger in sensual pleasures, who lives the holy life, free from craving, ever mindful, who has reflected and become quenched — in him there is no wavering.
ขุ. สุ. ๒๕/๕๓๑. ขุ. จู. ๓๐/๓๕.
ขตฺติโย จ อธมฺมฏฺโฐ เวสฺโส จาธมฺมนิสฺสิโต / เต ปริจฺจชฺชุโภ โลเก อุปปชฺชนฺติ ทุคฺคตึ.
A ruler who does not abide by the Dhamma and a commoner who does not rely on the Dhamma — both, on leaving this world, go to a bad destination.
ขุ. ชา. ปญฺจก. ๒๗/๑๗๕.
คตทฺธิโน วิโสกสฺส วิปฺปมุตฺตสฺส สพฺพธิ / สพฺพคนฺถปฺปหีนสฺส ปริฬาโห น วิชฺชติ.
For one who has completed the journey, who is free from sorrow, liberated in every way, who has abandoned all ties — there is no burning torment.
ขุ. ธ. ๒๕/๒๗.
จเช ธนํ องฺควรสฺส เหตุ / องฺคํ จเช ชีวิตํ รกฺขมาโน / องฺคํ ธนํ ชีวิตญฺจาปิ สพฺพํ / จเช นโร ธมฺมมนุสฺสรนฺโต.
One should give up wealth to save a limb, give up a limb to save one's life, and, mindful of the Dhamma, give up limb, wealth and even life — everything.
ขุ. ชา. อสีติ. ๒๘/๑๔๗.
ฉนฺทชาโต อนกฺขาเต มนสา จ ผุฏฺโฐ สิยา / กาเม จ อปฏิพทฺธจิตฺโต อุทฺธํโสโตติ วุจฺจติ.
One who is intent upon and whose mind is filled with the Indescribable (Nibbāna), whose heart is not bound to sensual pleasures — such a one is called ‘one who goes upstream’.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๔.
ชิฆจฺฉา ปรมา โรคา สงฺขารา ปรมา ทุกฺขา / เอตํ ญตฺวา ยถาภูตํ นิพฺพานํ ปรมํ สุขํ.
Hunger is the worst disease; conditioned things are the worst suffering. Knowing this as it really is, one attains extinction — the supreme happiness.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๒.
ชีรนฺติ เว ราชรถา สุจิตฺตา / อโถ สรีรมฺปิ ชรํ อุเปติ / สตญฺจ ธมฺโม น ชรํ อุเปติ / สนฺโต หเว สพฺภิ ปเวทยนฺติ.
Splendid royal chariots wear out, and the body too comes to old age; but the Dhamma of the good does not decay — only the good know this with the good.
สํ. ส. ๑๕/๑๐๒.
เต ฌายิโน สาตติกา นิจฺจํ ทฬฺหปรกฺกมา / ผุสนฺติ ธีรา นิพฺพานํ โยคกฺเขมํ อนุตฺตรํ.
Those wise ones who meditate, persevering, ever firmly striving, touch Nibbāna, the unsurpassed security from bondage.
ขุ. ธ . ๒๕/๑๘.
ทุกฺขเมว หิ สมฺโภติ ทุกฺขํ ติฏฺฐติ เวติ จ / นาญฺญตฺร ทุกฺขา สมฺโภติ นาญฺญตฺร ทุกฺขา นิรุชฺฌติ.
Only suffering arises, suffering persists and passes away; nothing but suffering arises, nothing but suffering ceases.
สํ. ส. ๑๕/๑๙๙. ขุ. มหา. ๒๙/๕๓๖.
ธมฺโม ปโถ มหาราช อธมฺโม ปน อุปฺปโถ / อธมฺโม นิรยํ เนติ ธมฺโม ปาเปติ สุคตึ.
Great king! The Dhamma is the path (to be followed); non-Dhamma is the wrong way (not to be followed). Non-Dhamma leads to hell; the Dhamma brings one to heaven.
ขุ. ชา. สฏฺฐิ. ๒๘/๓๙.
นนฺทิสญฺโญชโน โลโก วิตกฺกสฺส วิจารณา / ตณฺหาย วิปฺปหาเนน นิพฺพานํ อิติ วุจฺจติ.
The world is bound by delight and roams about through thought; it is through the abandoning of craving that Nibbāna is spoken of.
ขุ. สุ. ๒๕/๕๔๗. ขุ. จู ๓๐/๒๑๖,๒๑๗.
นาญฺญตฺร โพชฺฌาตปสา นาญฺญตฺร อินฺทฺริยสํวรา / นาญฺญตฺร สพฺพนิสฺสคฺคา โสตฺถึ ปสฺสามิ ปาณินํ.
I (the Tathāgata) see no safety for beings apart from wisdom, energy, restraint of the faculties and the relinquishing of all things.
สํ. ส. ๑๕/๗๕.
ปญฺจกฺขนฺธา ปริญฺญาตา ติฏฺฐนฺติ ฉินฺนมูลกา / ทุกฺขกฺขโย อนุปฺปตฺโต นตฺถิทานิ ปุนพฺภโว.
The five aggregates, fully understood, stand with their root cut off; the destruction of suffering has been reached, and there is now no further becoming.
ขุ. เถร. ๒๖/๓๓๔.
ปตฺตา เต นิพฺพานํ เย ยุตฺตา ทสพลสฺส ปาวจเน / อปฺโปสฺสุกฺกา ฆเฏนฺติ ชาติมรณปฺปหานาย.
Those who are devoted to the teaching of the One of Ten Powers, who are unconcerned with worldly matters and strive to abandon birth and death — they attain Nibbāna.
ขุ. เถรี. ๒๖/๕๐๒.
พหุสฺสุตํ อุปาเสยฺย สุตญฺจ น วินาสเย / ตํ มูลํ พฺรหฺมจริยสฺส ตสฺมา ธมฺมธโร สิยา.
One should sit close to one of great learning and not let learning decay; for learning is the root of the holy life. Therefore one should be a bearer of the Dhamma.
ขุ. เถร. ๒๖/๔๐๖.
มคฺคานฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ สจฺจานํ จตุโร ปทา / วิราโค เสฏฺโฐ ธมฺมานํ ทิปทานญฺจ จกฺขุมา.
Of paths, the Eightfold is the best; of truths, the Four Statements; of states, dispassion; and of two-footed beings, the Buddha, the One with Vision.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๑.
ยตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ อเสสํ อุปรุชฺฌติ / วิญฺญาณสฺส นิโรเธน เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ.
Where name and form cease without remainder — there this name and form cease, through the cessation of consciousness.
ขุ. สุง ๒๕/๕๓๑. ขุ. จู. ๓๐/๒๑.
ยมฺหิ สจฺจญฺจ ธมฺโม จ อหึสา สญฺญโม ทโม / เอตทริยา เสวนฺติ เอตํ โลเก อนามตํ.
In whom there are truth, righteousness, non-violence, restraint and self-control — the noble ones associate with such a one; that is the deathless in the world.
ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๕๘.
ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ สติ เตสํ นิวารณํ / โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ ปญฺญาเยเต ปิธิยฺยเร.
Whatever streams there are in the world, mindfulness is their restraint; I declare mindfulness to be the barrier against the streams; and they are shut off by wisdom.
ขุ. สุ. ๒๕/๕๓๐. ขุ. จู. ๓๐/๑๖,๒๐.
เย สนฺตจิตฺตา นิปกา สติมนฺโต จ ฌายิโน / สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสนฺติ กาเมสุ อนเปกฺขิโน.
Those who are calm in mind, prudent, mindful and meditative, with no longing for sensual pleasures, see the Dhamma rightly.
ขุ. อิติ. ๒๕/๒๖๐.
โย จ ปปญฺจํ หิตฺวาน นิปฺปปญฺจปเท รโต / อาราธยิ โส นิพฺพานํ โยคกฺเขมํ อนุตฺตรํ.
One who has abandoned mental proliferation, which causes delay, and delights in the state free from proliferation — he attains Nibbāna, the unsurpassed security from bondage.
องฺ. ฉกฺก. ๒๒/๓๒๙.
สกํ หิ ธมฺมํ ปริปุณฺณมาหุ / อญฺญสฺส ธมฺมํ ปน หีนมาหุ / เอวมฺปิ วิคฺคยฺห วิวาทยนฺติ / สกํ สกํ สมฺมติมาหุ สจฺจํ.
Some ascetics and brahmins declare their own doctrine complete but call another's inferior (deficient); thus they quarrel and dispute, for each calls his own convention the truth.
ขุ. สุ. ๒๕/๕๑๑. ขุ. มหา. ๒๙/๓๘๓.
สมฺมปฺปธานสมฺปนฺโน สติปฏฺฐานโคจโร / วิมุตฺติกุสุมสญฺฉนฺโน ปรินิพฺพายิสฺสตฺยนาสโว.
One who is endowed with right exertion, whose range is the foundations of mindfulness, who is covered with the flowers of liberation, free from the taints — he will attain final Nibbāna.
ขุ. เถร. ๒๖/๒๘๒.
สุสุขํ วต นิพฺพานํ สมฺมาสมฺพุทฺธเทสิตํ / อโสกํ วิรชํ เขมํ ยตฺถ ทุกฺขํ นิรุชฺฌติ.
Truly blissful is Nibbāna, taught by the Perfectly Enlightened One — sorrowless, stainless, secure, where suffering ceases.
ขุ. เถร. ๒๖/๓๐๙.
โสรจฺจํ อวิหึสา จ ปาทา นาคสฺส เต ทุเว / สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ จรณา นาคสฺส เต ปเร.
Gentleness and non-violence are the elephant’s hind feet; mindfulness and clear comprehension are its fore feet.
ขุ. เถร. ๒๖/๓๖๘.
หีนํ ธมฺมํ น เสเวยฺย ปมาเทน น สํวเส / มิจฺฉาทิฏฺฐึ น เสเวยฺย น สิยา โลกวฑฺฒโน.
One should not pursue base things, should not dwell in negligence, should not embrace wrong views, and should not be a burden on the world.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๗.
หีเนน พฺรหฺมจริเยน ขตฺติเย อุปปชฺชติ / มชฺฌิเมน จ เทวตฺตํ อุตฺตเมน วิสุชฺฌติ.
Through an inferior holy life one attains the state of a ruler; through a middling one, the state of a god; through the highest, one is purified.
ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๑๙๙.
ปกิรณกวรรค — หมวดเบ็ดเตล็ด ๔๒ บท
อจินฺติตมฺปิ ภวติ จินฺติตมฺปิ วินสฺสติ / น หิ จินฺตามยา โภคา อิตฺถิยา ปุริสสฺส วา.
What was not thought of may come to be; what was thought of may come to nothing; the wealth of a woman or a man is never won merely by wishing.
ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๑๖๗.
อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ เวทนํ นาภินนฺทโต / เอวํสตสฺส จรโต วิญฺญาณํ อุปรุชฺฌติ.
When one does not delight in feelings, internal or external, and lives mindfully in this way, consciousness ceases.
ขุ. สุ. ๒๕/๕๔๗. ขุ. จู. ๓๐/๒๑๘.
อชฺฌตฺตเมว อุปสเม / นาญฺญโต ภิกฺขุ สนฺติเมเสยฺย / อชฺฌตฺตํ อุปสนฺตสฺส / นตฺถิ อตฺตา กุโต นิรตฺตา วา.
A monk should still the defilements and evil states within himself, and not seek peace from elsewhere; for one who has stilled what is within, there is nothing new to grasp — whence then anything grasped that must be let go?
ขุ. สุ. ๒๕/๕๑๔. ขุ. มหา. ๒๙/๔๒๕,๔๒๖.
อปฺปสฺสาทา ทุกฺขา กามา นตฺถิ กามา ปรํ ทุกฺขํ. / เย กาเม ปฏิเสวนฺติ นิรยนฺเต อุปปชฺชเร.
Sensual pleasures give little enjoyment and much suffering; there is no suffering greater than sensual pleasure; whoever indulges in sensual pleasures goes to hell.
ขุ. ชา เอกาทสก. ๒๗/๓๑๕.
อพฺยาปชฺโฌ สิยา เอวํ สจฺจวาที จ มาณโว / อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ เอวํ เปจฺจ น โสจติ.
One who is harmless (to others) and speaks the truth in this way, having passed from this world to another, does not grieve.
ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๓๓๒.
อลโส คิหี กามโภคี น สาธุ / อสญฺญโต ปพฺพชิโต น สาธุ / ราชา น สาธุ อนิสมฺมการี / โย ปณฺฑิโต โกธโน ตํ น สาธุ.
A lazy householder who enjoys sensual pleasures is not good; an unrestrained monk is not good; a king who acts without consideration is not good; a wise man who is quick to anger is not good.
ขุ. ชา. วีส. ๒๗/๔๔๖.
อสาเร สารมติโน สาเร จาสารทสฺสิโน / เต สารํ นาธิคจฺฉนฺติ มิจฺฉาสงฺกปฺปโคจรา.
Those who take the unessential to be essential and see the essential as unessential, dwelling in the pasture of wrong intentions, do not arrive at the essential.
ขุ. ธ. ๒๕/๑๖.
อตีตํ นานุโสจนฺติ นปฺปชปฺปนฺติ นาคตํ / ปจฺจุปฺปนฺเนน ยาเปนฺติ เตน วณฺโณ ปสีทติ.
One who does not grieve over the past nor yearn for the future, but lives by what is present — his complexion is serene.
สํ. ส. ๑๕/๗.
อนวฏฺฐิตจิตฺตสฺส ลหุจิตฺตสฺส ทุพฺภิโน / นิจฺจํ อทฺธุวสีลสฺส สุขภาโว น วิชฺชติ.
One whose mind is unsteady, who is light-minded, who betrays friends and is ever fickle in conduct, has no happiness.
ขุ. ชา. จตุกฺก. ๒๗/๑๔๒.
อิตฺถีธุตฺโต สุราธุตฺโต อกฺขธุตฺโต จ โย นโร / ลทฺธํ ลทฺธํ วินาเสติ ตํ ปราภวโต มุขํ.
Whoever is a womanizer, a drunkard and a gambler squanders whatever he gains; that is a cause of his ruin.
สุ. ขุ. ๒๕/๓๔๗.
อิตฺถี มลํ พฺรหฺมจริยสฺส เอตฺถายํ สชฺชเต ปชา / ตโป จ พฺรหฺมจริยญฺจ ตํ สินานมโนทกํ.
Women are a stain upon the holy life; these people are attached to women; austerity and the holy life are the bath, not water.
สํ. ส. ๑๕/๕๒.
อุปนียติ ชีวิตมปฺปมายุํ / ชรูปนีตสฺส น สนฺติ ตาณา / เอตํ ภยํ มรเณ เปกฺขมาโน / โลกามิสํ ปชเห สนฺติเปกฺโข.
This short life is led on by old age; when a being is led on by old age there is no protection; seeing this danger in death, one who aims at peace should abandon worldly bait.
สํ. ส. ๑๕/๗๗.
อุปสนฺโต อุปรโต มนฺตภาณี อนุทฺธโต / ธุนาติ ปาปเก ธมฺเม ทุมปตฺตํว มาลุโต.
One who is peaceful, abstains from evil, speaks skilfully and is not agitated blows away evil states as the wind blows away the leaves.
ขุ. เถร. ๒๖/๒๖๐.
เอวญฺเจ สตฺตา ชาเนยฺยุํ ทุกฺขายํ ชาติสมฺภโว / น ปาโณ ปาณินํ หญฺเญ ปาณฆาตี หิ โสจติ.
If beings understood ‘this birth and coming-to-be is suffering’, a being would not kill a being; for one who kills beings grieves.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๖.
กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺย มนสานาวิโล สิยา / กุสโล สพฺพธมฺมานํ สโต ภิกฺขุ ปริพฺพเช.
A monk should not be attached to sensual pleasures; his mind should be unclouded; he should be skilled in all things and mindful in every posture.
ขุ. สุ. ๒๕/๕๓๑. ขุ. จู. ๓๐/๒๖.
ตานิ เอตานิ ทิฏฺฐานิ ภวเนตฺติ สมูหตา / อุจฺฉินฺนํ มูลํ ทุกฺขสฺส นตฺถิทานิ ปุนพฺภโว.
Having seen the noble truths, uprooted the craving that leads to existence and cut off the root of suffering, one has no further becoming.
ที. มหา. ๑๐/๑๐๗.
ทาเนน สมจริยาย สํยเมน ทเมน จ / ยํ กตฺวา สุขิโต โหติ น จ ปจฺฉานุตปฺปติ.
Whatever deed a person does by giving, by even conduct, by restraint and by self-taming — because of that deed he is happy, and it does not burn him afterwards.
ขุ. ชา. ปกิณฺณก. ๒๗/๓๙๘.
นิทฺทาสีลี สภาสีลี อนุฏฺฐาตา จ โย นโร / อลโส โกธปญฺญาโณ ตํ ปราภวโต มุขํ.
Whoever is given to sleep, given to talk, not diligent, lazy and hot-tempered — that is a cause of his ruin.
ขุ. สุ. ๒๕/๓๔๖.
ธโช รถสฺส ปญฺญาณํ ธูโม ปญฺญาณมคฺคิโน / ราชา รฏฺฐสฺส ปญฺญาณํ ภตฺตา ปญฺญาณมิตฺถิยา.
The banner is the mark of a chariot, smoke is the mark of a fire, the king is the mark of a realm, and the husband is the mark of a woman.
ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๓๘๖.
ธมฺมาราโม ธมฺมรโต ธมฺมํ อนุวิจินฺตยํ / ธมฺมํ อนุสฺสรํ ภิกฺขุ สทฺธมฺมา น ปริหายติ.
A monk who delights and rejoices in the Dhamma, reflects on the Dhamma and recollects the Dhamma again and again does not fall away from the true Dhamma.
ขุ. ธ. ๒๕/๖๕.
นตฺถิ โลเก รโห นาม ปาปกมฺมํ ปกุพฺพโต / ปสฺสนฺติ วนภูตานิ ตํ พาโล มญฺญเต รโห.
 คำอธิบาย
There is no such thing in the world as a secret place for the evil-doer; people see a forest, but the fool takes that place to be secret.
ขุ. ชา. จตุกฺก. ๒๗/๑๓๑.
น มานกามสฺส ทโม อิธตฺถิ / น โมนมตฺถิ อสมาหิตสฺส / เอโก อรญฺเญ วิหรมฺปมตฺโต / น มจฺจุเธยฺยสฺส ตเรยฺย ปารํ.
In this world there is no self-taming for one who loves conceit; there is no knowledge for one of unsteady mind; the heedless one, though he dwell alone in the forest, cannot cross the realm of Death.
สํ. ส. ๑๕/๖.
น ปเรสํ วิโลมานิ น ปเรสํ กตากตํ / อตฺตโน ว อเวกฺเขยฺย กตานิ อกตานิ จ.
One should not listen to the harsh words of others, nor look at what others have done and left undone; one should look only at what one has oneself done and left undone.
ขุ. ธ. ๒๕/๒๑.
ปมาทํ ภยโต ทิสฺวา อปฺปมาทญฺจ เขมโต / ภาเวถฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ เอสา พุทฺธานุสาสนี.
Seeing heedlessness as a danger and heedfulness as safety, one should develop the Eightfold Path — this is the Buddha’s instruction.
ขุ. จริยา. ๓๓/๕๙๕.
ปิยานํ อทสฺสนํ ทุกฺขํ อปฺปิยานญฺจ ทสฺสนํ / ตสฺมา ปิยํ น กยิราถ ปิยาปาโย หิ ปาปโก.
Not seeing what is dear is suffering, and seeing what is not dear is also suffering; therefore one should not hold anything dear, for separation from the dear is painful.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๓.
มจฺจุนพฺภาหโต โลโก ปริกฺขิตฺโต ชราย จ / หญฺญติ นิจฺจมตฺตาโณ ปตฺตทณฺโฑว ตกฺกโร.
The world, struck down by Death and hemmed in by old age, with no one to protect it, is ever in torment, like a convict who must submit to punishment.
ขุ. เถร. ๒๖/๓๓๕.
ยํ ลภติ น เตน ตุสฺสติ / ยํ ปตฺเถติ ลทฺธํ หีเฬติ / อิจฺฉา หิ อนนฺตโคจรา / วิคติจฺฉานํ นโม กโรม เส.
Whatever a person gets, he is not content with it; whatever he longs for, he despises what he has got; because wants have no end, let us pay homage to those who are free from wants.
ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๙๔.
ยถาหิ องฺคสมฺภารา โหติ สทฺโท รโถ อิติ / เอวํ ขนฺเธสุ สนฺเตสุ โหติ สตฺโตติ สมฺมติ.
Just as, when the parts are assembled, the word ‘chariot’ comes into use, so, when the aggregates are present, the convention ‘a being’ comes into use.
สํ. ส. ๑๕/๑๙๘. ขุ. มหา. ๒๙/๕๓๖.
ยถาปิ มูเล อนุปทฺทเว ทฬฺเห / ฉินฺโนปิ รุกฺโข ปุนเรว รูหติ / เอวมฺปิ ตณฺหานุสเย อนูหเต / นิพฺพตฺตติ ทุกฺขมิทํ ปุนปฺปุนํ.
Just as a tree, though cut down, grows again while its root is firm and unharmed, so this suffering arises again and again while the underlying tendency to craving is not removed.
ขุ. ธ. ๒๕/๖๐.
ยสฺส ราโค จ โทโส จ อวิชฺชา จ วิราชิตา / โส อิมํ สมุทฺทํ สคาหํ สรกฺขสํ / สอุมฺมิภยํ สุทุตฺตรํ อจฺจตริ.
One who has cast off lust, hatred and ignorance is said to have crossed this ocean with its monsters, its demons, its danger of waves — so hard to cross.
สํ. สฬ. ๑๘/๑๙๗.
ยสฺมึ กามา น วสนฺติ ตณฺหา ยสฺส น วิชฺชติ / กถงฺกถา จ โย ติณฺโณ วิโมกฺโข ตสฺส นาปโร.
In whom there are no sensual desires, in whom there is no craving, and who has crossed over doubt — for him there is a liberation that changes not into anything else.
ขุ. สุ. ๒๕/๕๔๓. ขุ. จู. ๓๐/๑๗๐.
โย ทุกฺขมทฺทกฺขิ ยโตนิทานํ / กาเมสุ โส ชนฺตุ กถํ นเมยฺย / อุปธึ วิทิตฺวาน สงฺโคติ โลเก / ตสฺเสว ชนฺตุ วินยาย สิกฺเข.
Whoever suffers because of what is born of sensual pleasure — how could he incline (his mind) towards sensual pleasure? Knowing the substrates to be the entanglement in the world, one should train to remove them.
สํ. ส. ๑๕/๑๗๐.
โย เจตํ สหตี ชมฺมึ ตณฺหํ โลเก ทุรจฺจยํ / โสกา ตมฺหา ปปตนฺติ อุทพินฺทุว โปกฺขรา.
Whoever overcomes that base craving so hard to overcome in the world — sorrows fall away from him like drops of water from a lotus leaf.
ขุ. ธ. ๒๕/๖๐.
รเสสุ เคธํ อกรํ อโลโล / อนญฺญโปสี สปทานจารี / กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต / เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
Not greedy, not attached to tastes, supporting no one, going for alms from house to house in order, with a mind unattached to families, one should wander alone like a rhinoceros horn.
ขุ. สุ. ๒๕/๓๓๗. ขุ. จู. ๓๐/๔๐๖.
ริตฺตสฺส มุนิโน จรโต กาเมสุ อนเปกฺขิโน / โอฆติณฺณสฺส ปิหยนฺติ กาเมสุ คธิตา ปชา.
The sage who lives as one who has nothing, unattached to sensual pleasures, who has crossed the flood, is loved even by people who are still attached to sensual pleasures.
ขุ. สุ. ๒๕/๔๙๔.
วิทฺวา จ โย เวทคู นโร อิธ / ภวาภเว สงฺคมิมํ วิสชฺช / โส วีตตณฺโห อนีโฆ นิราโส / อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมิ.
Whoever has mastered the knowledge in this world and abandoned attachment to existence great and small — he is free from craving, free from suffering, free from longing; I declare that he has crossed beyond birth and old age.
ขุ. สุ. ๒๕/๕๓๖. ขุ. จู. ๓๐/๑๐๔,๑๐๗
วิเวกญฺเญว สิกฺเขถ เอตทริยานมุตฺตมํ / เตน เสฏฺโฐ น มญฺเญถ ส เว นิพฺพานสนฺติเก.
One should train in seclusion, which is the highest quality of the noble ones; whoever does not think himself superior because of that seclusion is said to practise close to Nibbāna.
ขุ. สุ. ๒๕/๔๙๔. ขุ. มหา. ๒๙/๑๙๑.
สงฺเกยฺย สงฺกิตพฺพานิ รกฺเขยฺยานาคตํ ภยํ / อนาคตภยา ธีโร อุโภ โลเก อเวกฺขติ.
One should suspect the danger that ought to be suspected and guard against the danger that has not yet come; the wise one looks at both worlds through fear of the future.
ขุ. ชา. จตุกฺก. ๒๗/๑๓๖.
สญฺญํ ปริญฺญา วิตเรยฺย โอฆํ / ปริคฺคเหสุ มุนิ โนปลิตฺโต / อพฺพูฬฺหสลฺโล จรมปฺปมตฺโต / นาสึสติ โลกมิมํ ปรญฺจ.
Having fully understood perception, one may cross the flood; a sage unattached to possessions, having drawn out the arrow, wandering heedful, is said to long for neither this world nor the next.
ขุ. สุ. ๒๕/๔๘๖. ขุ. มหา. ๒๙/๗๑.
สนฺตํ ตสฺส มนํ โหติ สนฺตา วาจา จ กมฺม จ / สมฺมทญฺญา วิมุตฺตสฺส อุปสนฺตสฺส ตาทิโน.
When one is liberated through right knowledge, peaceful and steady, one’s mind is at peace, and one’s speech and action are at peace.
ขุ. ธ. ๒๕/๒๘.
สพฺพปาปสฺส อกรณํ กุสลสฺสูปสมฺปทา / สจิตฺตปริโยทปนํ เอตํ พุทฺธานสาสนํ.
Not doing any evil, bringing the wholesome to fulfilment, and purifying one’s own mind — these three are the instruction of the Enlightened Ones.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๙.
สาธุ ธมฺมรุจี ราชา สาธุ ปญฺญาณวา นโร / สาธุ มิตฺตานมทฺทุพฺโภ ปาปสฺสากรณํ สุขํ.
A good king is one who delights in the Dhamma; a good person is one with wisdom; a good friend is one who does not betray friends; happiness lies in not doing evil.
ขุ. ชา. ปญฺญาส. ๒๘/๒๐.
ปัญญาวรรค — หมวดปัญญา ๗ บท
อทฺธา หิ ปญฺญา ว สตํ ปสตฺถา / กนฺตา สิรี โภครตา มนุสฺสา / ญาณญฺจ พุทฺธานมตุลฺยรูปํ / ปญฺญํ น อจฺเจติ สิรี กทาจิ.
The good indeed praise wisdom; people are fond of wealth and so covet fortune (rank); but the knowledge of the wise cannot be weighed, and so wealth can never surpass wisdom.
ขุ. ชา. วีส. ๒๗/๔๒๘.
คมฺภีรปญฺหํ มนสาภิจินฺตยํ / นจฺจาหิตํ กมฺม กโรติ ลุทฺทํ / กาลาคตํ อตฺถปทํ น ริญฺจติ / ตถาวิธํ ปญฺญวนฺตํ วทนฺติ.
One who ponders deep questions in his mind, who does no evil deed that brings no benefit, who does not abandon the path of benefit when its time comes — the wise call such a one a person of wisdom.
ขุ. ชา. จตฺตาฬีส. ๒๗/๕๔๐.
ทาโส ว ปญฺญสฺส ยสสฺสิ พาโล / อตฺเถสุ ชาเตสุ ตถาวิเธสุ / ยํ ปณฺฑิโต นิปุณํ สํวิเธติ / สมฺโมหมาปชฺชติ ตตฺถ พาโล.
A fool, though he has rank, is the slave of the wise; when matters arise, whatever a clever person handles adroitly, the fool falls into confusion over.
ขุ. ชา. วีส. ๒๗/๔๒๘.
ปญฺญวนฺตํ ตถาวาทึ สีเลสุ สุสมาหิตํ / เจโตสมถมนุยุตฺตํ ตํ เว วิญฺญู ปสํสเร.
The wise praise one who has wisdom, speaks the truth, is established in virtue and devoted to peace of mind.
ขุ. เถร. ๒๖/๔๑๑.
ปญฺญา สุตวินิจฺฉินี ปญฺญา กิตฺติสิโลกวฑฺฒนี / ปญฺญาสหิโต นโร อิธ อปิ ทุกฺเขสุ สุขานิ วินฺทติ.
Wisdom is the means of judging what has been heard; wisdom increases honour and renown; a person endowed with wisdom in this world finds happiness even in suffering.
ขุ. เถร. ๒๖/๓๕๐.
ปญฺญาย ติตฺตินํ เสฏฺฐํ น โส กาเมหิ ตปฺปติ / ปญฺญาย ติตฺตํ ปุริสํ ตณฺหา น กุรุเต วสํ.
Of all kinds of satiety, satiety with wisdom is the best; one sated with wisdom is not tormented by sensual desire; craving cannot bring one sated with wisdom under its power.
ขุ. ชา. ทฺวาทส. ๒๗/๓๒๙.
ส ปญฺญวา กามคุเณ อเวกฺขติ / อนิจฺจโต ทุกฺขโต โรคโต จ / เอวํ วิปสฺสี ปชหาติ ฉนฺทํ / ทุกฺเขสุ กาเมสุ มหพฺภเยสุ.
The wise one sees the strands of sensual pleasure as impermanent, as suffering and as disease; seeing thus, he abandons desire for sensual pleasures, which are suffering and a great danger.
ขุ. ชา. จตฺตาฬีส. ๒๗/๕๔๒.
ปุคคลวรรค — หมวดบุคคล ๕๒ บท
อกฺโกธโน อนุปนาหี อมกฺขี สุทฺธตํ คโต / สมฺปนฺนทิฏฺฐิ เมธาวี ตํ ชญฺญา อริโย อิติ.
Whoever is not angry, bears no grudge, does not disparage, has attained purity, is perfect in view and has wisdom — know that such a one is a noble one.
ขุ. ปฏิ. ๓๑/๒๔๑.
อกฺโกธสฺส กุโต โกโธ ทนฺตสฺส สมชีวิโน / สมฺมทญฺญา วิมุตฺตสฺส อุปสนฺตสฺส ตาทิโน.
For one who is free from anger, tamed, living evenly, liberated through right knowledge, peaceful and steady — whence could anger come?
ขุ. เถร. ๒๖/๓๓๔.
อจฺฉิทฺทวุตฺตึ เมธาวึ ปญฺญาสีลสมาหิตํ / เนกฺขํ ชมฺโพนทสฺเสว โก ตํ นินฺทิตุมรหติ.
Who could blame the wise one of unbroken conduct, established in wisdom and virtue, like a nugget of Jambu gold?
ขุ. ธ. ๒๕/๔๕.
อนาคตปฺปชปฺปาย อตีตสฺสานุโสจนา / เอเตน พาลา สุสฺสนฺติ นโฬว หริโต ลุโต.
The fool wastes away, brooding over what has not yet come and grieving over what is past, like a green reed that has been cut.
สํ. ส. ๑๕/๗.
อนุทฺธโต อจปโล นิปโก สํวุตินฺทฺริโย / กลฺยาณมิตฺโต เมธาวี ทุกฺขสฺสนฺตกโร สิยา.
The clever one who is not agitated, not wavering, wise, restrained in the faculties and possessed of good friends may make an end of suffering.
ขุ. เถร. ๒๖/๓๖๖.
อปฺปสฺสาทา ทุกฺขา กามา อิติ วิญฺญาย ปณฺฑิโต / อปิ ทิพฺเพสุ กาเมสุ รตึ โส นาธิคจฺฉติ.
Sensual pleasures give little enjoyment and much suffering; knowing this, the wise one takes no delight even in heavenly sensual pleasures.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๐.
อสฺสทฺโธ อกตญฺญู จ สนฺธิจฺเฉโท จ โย นโร / หตาวกาโส วนฺตาโส ส เว อุตฺตมโปริโส.
The person who does not believe (merely on hearsay), who knows the Unmade (Nibbāna), who has cut the links, destroyed the occasions and spat out hope — he is the supreme person.
ขุ. ธ. ๒๕/๒๘.
อโยเค ยุญฺชมตฺตานํ โยคสฺมิญฺจ อโยชยํ / อตฺถํ หิตฺวา ปิยคฺคาหี ปิเหตตฺตานุโยคินํ.
One who applies himself to what should not be pursued and does not apply himself to what should be pursued, who abandons the goal and grasps at what pleases him, envies those who apply themselves rightly.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๓.
อสตญฺจ สตญฺจ ญตฺวา ธมฺมํ / อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา จ สพฺพโลเก / เทวมนุสฺเสหิ จ ปูชิโต โย / โส สงฺคชาลมติจฺจ โส มุนิ.
Whoever knows the ways of the bad and of the good, both inwardly and outwardly, honoured by gods and humans in all the world — he has passed beyond the net of entanglement and is a sage.
ขุ. สุ. ๒๕/๔๓๒. ขุ. มหา. ๒๙/๔๐๖.
อากาเสว ปทํ นตฺถิ สมโณ นตฺถิ พาหิเร / สงฺขารา สสฺสตา นตฺถิ นตฺถิ พุทฺธานมิญฺชิตํ.
There is no recluse outside (this teaching); there is no permanent conditioned thing; there is no wavering of the Buddhas — just as there is no footprint in the sky.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๙.
อุฏฺฐานวโต สตีมโต สุจิกมฺมสฺส นิสมฺมการิโน / สญฺญตสฺส จ ธมฺมชีวิโน อปฺปมตฺตสฺส ยโสภิวฑฺฒติ.
Honour grows for one who is diligent, mindful, pure in deed, who acts with consideration, is restrained, lives by the Dhamma and is heedful.
ขุ. ธ. ๒๕/๑๘.
อุตฺตมํ ธมฺมตํ ปตฺโต สพฺพโลเก อนตฺถิโก / อาทิตฺตาว ฆรา มุตฺโต มรณสฺมึ น โสจติ.
One who has attained the highest Dhamma and has no wants in all the world does not grieve at death, like one who has escaped from a burning house.
ขุ. เถร. ๒๖/๓๗๐.
อุยฺยุญฺชนฺติ สตีมนฺโต น นิเกเต รมนฺติ เต / หํสาว ปลฺลลํ หิตฺวา โอกโมกํ ชหนฺติ เต.
The mindful ones go forth; they take no delight in a dwelling place; they abandon their dwelling as a swan abandons the marsh.
ขุ. ธ. ๒๕/๒๗.
กายมุนึ วาจามุนึ เจโตมุนิมนาสวํ / มุนึ โมเนยฺยสมฺปนฺนํ อาหุ สพฺพปหายินํ.
The wise call one who is silent in body, silent in speech, silent in mind, free from the taints, perfect in wisdom, who has abandoned everything — a sage.
องฺ. ติก. ๒๐/๓๕๒.
กายสุจึ วาจาสุจึ เจโตสุจิมนาสวํ / สุจึ โสเจยฺยสมฺปนฺนํ อาหุ นินฺหาตปาปกํ.
The wise call one who is pure in body, pure in speech, pure in mind, free from the taints, perfect in purity, who has washed away evil — a pure one.
องฺ. ติก. ๒๐/๓๕๒.
โกธโน อุปนาหี จ ปาปมกฺขี จ โย นโร / วิปนฺนทิฏฺฐิ มายาวี ตํ ชญฺญา วสโล อิติ.
Whoever is prone to anger, bears grudges, disparages others with evil, has corrupt views and is deceitful — know that such a one is base.
ขุ. สุ. ๒๕/๓๔๙.
ขตฺติยา พฺราหฺมณา เวสฺสา สุทฺทา จณฺฑาลปุกฺกุสา / สพฺเพว โสรตา ทนฺตา สพฺเพว ปรินิพฺพุตา.
Kshatriyas, brahmins, vaishyas, shudras, outcastes and low workers, all of them, having become calm and tamed, attain final Nibbāna alike.
ขุ. ชา. ปกิณฺณก. ๒๗/๓๗๖.
โจรํ หรนฺตํ วาเรนฺติ หรนฺโต สมโณ ปิโย / สมณํ ปุนปฺปุนายนฺตํ อภินนฺทนฺติ ปณฺฑิตา.
The wise obstruct a thief who carries things away, but a recluse who carries things away is beloved; the wise gladly welcome a recluse who comes often.
สํ. ส. ๒๕/๖๐.
ชยํ เวรํ ปสวติ ทุกฺขํ เสติ ปราชิโต / อุปสนฺโต สุขํ เสติ หิตฺวา ชยปราชยํ.
The victor breeds enmity; the defeated sleeps in misery; one who has given up both victory and defeat, being at peace, sleeps in happiness.
ขุ. ธ. ๒๕/๔๒.
ตสฺมา สตญฺจ อสตญฺจ นานา โหติ อิโต คติ / อสนฺโต นิรยํ ยนฺติ สนฺโต สคฺคปรายนา.
(Because the ways of the good are hard for the bad to follow) the destinations of the good and the bad on leaving this world are different: the bad go to hell, the good go to heaven.
ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๔๓๕.
ตสฺมา หิ ธีโร อิธุปฏฺฐิตาสติ / กาเม จ ปาเป จ อเสวมาโน / สหาปิ ทุกฺเขน ชเหยฺย กาเม / ปฏิโสตคามีติ ตมาหุ ปุคฺคลํ.
Because the sage, with mindfulness established in this Dhamma and Discipline, does not indulge in sensual pleasures and evil, and abandons sensual pleasures together with suffering — he is called ‘one who goes against the stream’.
องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๗.
ทุทฺททํ ททมานานํ ทุกฺกรํ กมฺมกุพฺพตํ / อสนฺโต นานุกุพฺพนฺติ สตํ ธมฺโม ทุรนฺวโย.
When the good give what is hard to give and do what is hard to do, the bad cannot follow them; for the ways of the good are hard for the bad to follow.
ขุ. ชา. ทุก. ๒๗/๖๓.
น ชจฺจา วสโล โหติ น ชจฺจา โหติ พฺราหฺมโณ / กมฺมุนา วสโล โหติ กมฺมุนา โหติ พฺราหฺมโณ.
Not by birth is one base, not by birth is one noble; (but) by deeds is one base, by deeds is one noble.
ขุ. สุ. ๒๕/๓๕๒.
นิฏฺฐํ คโต อสนฺตาสี วีตตณฺโห อนงฺคโณ / อจฺฉินฺทิ ภวสลฺลานิ อนฺติโมยํ สมุสฺสโย.
One who has reached accomplishment (arahantship), who is fearless, free from craving, without the defilements that entice, who has cut the arrow that leads to existence — this body is his last.
ขุ. ธ. ๒๕/๖๓.
นิลฺโลลุโป นิกฺกุโห นิปฺปิปาโส / นิมฺมกฺโข นิทฺธนฺตกสาวโมโห / นิราสโส สพฺพโลเก ภวิตฺวา / เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.
Not covetous, not deceitful, not thirsting, not disparaging, having removed delusion as if with astringent, without aspiration, having overcome the whole world, one should wander alone like a rhinoceros horn.
ขุ. สุ. ๒๕/๓๓๖. ขุ. จู. ๓๐/๓๗๙.
ปาปํ น กยิรา วจสา มนสา / กาเยน วา กิญฺจน สพฺพโลเก / กาเม ปหาย สติมา สมฺปชาโน / ทุกฺขํ น เสเวถ อนตฺถสญฺหิตํ.
One should do no evil, which is an entanglement in all the world, by body, speech or mind; mindful and clearly comprehending, having abandoned sensual pleasures, one should not pursue suffering bound up with what is useless.
สํ. ส. ๑๕/๔๒.
มทนิมฺมทนํ โสกนุทํ สํสารปริโมจนํ / สพฺพทุกฺขกฺขยํ มคฺคํ สกฺกจฺจํ ปฏิปชฺชถ.
Walk with reverence along the path that sobers intoxication, dispels sorrow, releases from the round of rebirth and is the end of all suffering.
ขุ. พุ. ๓๓/๔๑๕.
มานํ ปหาย สุสมาหิตตฺโต / สุเจตโส สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต / เอโก อรญฺเญ วิหรํ อปฺปมตฺโต / ส มจฺจุเธยฺยสฺส ตเรยฺย ปารํ.
Whoever has abandoned conceit, is well established in himself, of good heart, liberated in every respect, dwelling alone in the forest and heedful — he may cross the realm of Death.
สํ. ส. ๒๕/๖.
โมสวชฺเช น นิยฺเยถ รูเป เสฺนหํ น กุพฺพเย / มานญฺจ ปริชาเนยฺย สาหสา วิรโต จเร.
One should not favour false speech, nor conceive affection for beauty; one should fully understand conceit and abstain from rashness.
ขุ. สุ. ๒๕/๕๑๘. ขุ. มหา. ๒๙/๕๑๗.
มาเนน วญฺจิตา เส สงฺขาเรสุ สงฺกิลิสฺสมานา เส / ลาภาลาเภน มถิตา สมาธึ นาธิคจฺฉนฺติ.
One deceived by conceit, defiled among conditioned things, oppressed by gain and loss of gain, does not attain concentration.
ขุ. เถร. ๒๖/๒๘๓.
ยมฺหิ สจฺจญฺจ ธมฺโม จ อหึสา สญฺญโม ทโม / ส เว วนฺตมโล ธีโร โส เถโรติ ปวุจฺจติ.
In whom there are truth, righteousness, non-violence, restraint and self-control — that one, who is wise and free of stain, is called an elder.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๐.
ยทา ทุกฺขํ ชรามรณนฺติ ปณฺฑิโต / อวิทฺทสู ยตฺถ สิตา ปุถุชฺชนา / ทุกฺขํ ปริญฺญาย สโต ว ฌายติ / ตโต รตึ ปรมตรํ น วินฺทติ.
When the wise one knows that old age and death are suffering, and fully understands the suffering on which ordinary people depend, dwelling mindful and meditative — then he finds no delight greater than that.
ขุ. เถร. ๒๖/๓๔๔.
ยสฺส ราโค จ โทโส จ มาโน มกฺโข จ ปาติโต / สาสโปริว อารคฺคา ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ.
Whoever makes lust, hatred, conceit and disparagement fall away, as a mustard seed falls from the point of a needle — him I call a brahmin.
ขุ. ธ. ๒๕/๖๙.
ยสฺสาลยา น วิชฺชนฺติ อญฺญาย อกถงฺกถี / อมโตคธํ อนุปฺปตฺตํ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ.
Whoever has no attachment, who having understood is free from doubt, who has plunged into the deathless and attained the goal — him I call a brahmin.
ขุ. ธ. ๒๕/๗๐.
เย เกจิ กาเมสุ อสญฺญตา ชนา / อวีตราคา อิธ กามโภคิโน / ปุนปฺปุนํ ชาติชรูปคา หิ เต. / ตณฺหาธิปนฺนา อนุโสตคามิโน.
Those people who are unrestrained in sensual pleasures, not free from lust, enjoying sensual pleasures in this world — they, overcome by craving, drifting along the stream (of craving), must come again and again to birth and old age.
องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๗.
เย จ โข พาลา ทุมฺเมธา ทุมฺมนฺตี โมหปารุตา / ตาทิสา ตตฺถ รชฺชนฺติ มารกฺขิตฺตสฺมิ พนฺธเน.
Those who are foolish, of poor wisdom, of evil intent and enveloped in delusion — such people become caught in the bond that Māra has laid.
ขุ. เถร. ๒๖/๓๑๒.
เย จ สีเลน สมฺปนฺนา ปญฺญายูปสเม รตา / อารกา วิรตา ธีรา น โหนฺติ ปรปตฺติยา.
Those wise ones who are endowed with virtue and delight in peace through wisdom — such wise ones, far removed from evil, need not believe others.
ขุ. ชา. จตุกฺก. ๒๗/๑๔๓.
เย ฌานปสุตา ธีรา เนกฺขมฺมูปสเม รตา / เทวาปิ เตสํ ปิหยนฺติ สมฺพุทฺธานํ สตีมตํ.
Those wise ones who are devoted to meditation and delight in the peace born of renunciation — even the gods are pleased with such wise, awakened and mindful ones.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๙.
เยสํ ราโค จ โทโส จ อวิชฺชา จ วิราชิตา / ตาที ตตฺถ น รชฺชนฺติ ฉินฺนสุตฺตา อพนฺธนา.
Whoever is liberated from lust, hatred and ignorance — he is steadfast, his tether is cut, he has no bond and is not attached there.
ขุ. เถร. ๒๖/๓๑๒.
โย จ คุตฺเตน จิตฺเตน สุณาติ ชินสาสนํ / เขเปตฺวา อาสเว สพฺเพ สจฺฉิกตฺวา อกุปฺปตํ / ปปฺปุยฺย ปรมํ สนฺตึ ปรินิพฺพาติ อนาสโว.
Whoever, with a guarded mind, listens to the Conqueror’s teaching — he brings all the taints to an end, realizes the unshakeable state, attains the supreme peace, and, free from taints, is fully quenched.
ขุ. เถร. ๒๖/๓๒๓.
โย เตสุ คุตฺโต วิทิตินฺทฺริโย จเร / ธมฺเม ฐิโต อชฺชวมทฺทเว รโต / สงฺคาติโค สพฺพทุกฺขปฺปหีโน / น ลิมฺปตี ทิฏฺฐสุเตสุ ธีโร.
Whoever guards those faculties, knows the six faculties, is established in the Dhamma, delights in uprightness and gentleness, has gone beyond the defilements that entangle, and wanders having abandoned all suffering — that steadfast one is not attached to what is seen and heard.
ขุ. สุ. ๒๕/๓๗๔.
โรสโก กทริโย จ ปาปิจฺโฉ มจฺฉรี สโฐ / อหิริโก อโนตฺตปฺปี ตํ ชญฺญา วสโล อิติ.
Whoever is irritable, grasping, of evil wishes, stingy, boastful, without shame and without fear of wrongdoing — know that such a one is base.
ขุ. สุ. ๒๕/๓๕๑.
ลาภกมฺยา น สิกฺขติ อลาเภ จ น กุปฺปติ / อวิรุทฺโธ จ ตณฺหาย รเส จ นานุคิชฺฌติ.
The wise do not study out of desire for gain, are not resentful at loss of gain, are not moved by craving to like or dislike, and are not attached to tastes.
ขุ. สุ. ๒๕/๕๐๑. ขุ. มหา. ๒๙/๒๘๔.
สงฺขาย โลกสฺมิ ปโรปรานิ / ยสฺสิญฺชิตํ นตฺถิ กุหิญฺจิ โลเก / สนฺโต วิธูโม อนีโฆ นิราโส / อตาริ โส ชาติชรนฺติ พฺรูมิ.
Whoever, having considered the high and the low in the world, is not shaken by anything whatever in the world — I say that he is peaceful, without the smoke (of defilement), without suffering, free from craving, and has crossed beyond birth and old age.
องฺ. ติก. ๒๐/๑๖๙.
สพฺพทา เว สุขํ เสติ พฺราหฺมโณ ปรินิพฺพุโต / โย น ลิมฺปติ กาเมสุ สีติภูโต นิรูปธิ.
Whoever is cooled, without substrates, unattached to sensual pleasures — he is a brahmin, quenched, and dwells in happiness always.
สํ. ส. ๑๕/๓๑๒.
สพฺพโส นามรูปสฺมึ ยสฺส นตฺถิ มมายิตํ / อสตา จ น โสจติ ส เว ภิกฺขูติ วุจฺจติ.
Whoever has no sense of ‘mine’ towards name and form in any way, and does not grieve over name and form that does not exist — he indeed is called a monk.
ขุ. ธ. ๒๕/๖๕.
สพฺพา อาสตฺติโย เฉตฺวา วิเนยฺย หทเย ทรํ / อุปสนฺโต สุขํ เสติ สนฺตึ ปปฺปุยฺย เจตโส.
Whoever has cut all entanglements and dispelled anxiety of mind — he has reached peace of mind and dwells in happiness, at rest.
องฺ. ติก. ๒๐/๑๗๕.
สพฺเพสุ กาเมสุ โย วีตราโค / อากิญฺจญฺญํ นิสฺสิโต หิตฺวมญฺญํ / สญฺญาวิโมกฺเข ปรเมธิมุตฺโต / ติฏฺเฐยฺย โส ตตฺถ อนานุยายี.
Whoever is free from attachment to all sensual pleasures, has passed beyond the other jhānas, depends on the jhāna of the base of nothingness and inclines his mind to the noble liberation of perception — he may abide in that jhāna of nothingness without falling away.
ขุ. สุ. ๒๕/๕๓๘. ขุ. จู. ๓๐/๑๓๓.
ส วีตราโค ส วิเนยฺย โทสํ / เมตฺตจิตฺตํ ภาเวยฺย อปฺปมาณํ / สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ / อนินฺทิโต พฺรหฺมมุเปติ ฐานํ.
One who is free from lust and has removed hatred should develop a mind of boundless loving-kindness; having laid aside violence towards all beings, he is not blamed and goes to a noble state.
ขุ. ชา. จตฺตาฬีส. ๒๗/๕๔๒.
โส อุภนฺตมภิญฺญาย มชฺเฌ มนฺตา น ลิมฺปติ / ตํ พฺรูมิ มหาปุริโสติ โส อิธ สิพฺพินิมจฺจคา.
That one (who has quenched the defilements and is beyond wavering), having known both ends, is not attached to the middle through wisdom; him I call a great man; he has abandoned the craving that stitches the mind in this world.
ขุ. สุ. ๒๕/๕๓๒. ขุ. จู. ๓๐/๓๕.
โสกปริเทวมจฺฉรํ / น ชหนฺติ คิทฺธา มมายิเต / ตสฺมา มุนโย ปริคฺคหํ / หิตฺวา อจรึสุ เขมทสฺสิโน.
One attached to what is regarded as ‘mine’ cannot abandon sorrow, lamentation and stinginess; therefore the sages, seeing security, leave behind possessiveness.
ขุ. สุ. ๒๕/๑๙๓. ขุ. มหา. ๒๙/๑๕๔.
โสจติ ปุตฺเตหิ ปุตฺติมา / โคมิโก โคหิ ตเถว โสจติ / อุปธีหิ นรสฺส โสจนา / น หิ โส โสจติ โย นิรูปธิ.
One who has children grieves because of children; one who has cattle grieves likewise because of cattle; a person grieves because of substrates; one who has no substrates does not grieve at all.
สํ. ส. ๑๕/๙.
มัจจุวรรค — หมวดความตาย ๓ บท
อจฺเจนฺติ กาลา ตรยนฺติ รตฺติโย / วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺติ / เอตํ ภยํ มรเณ เปกฺขมาโน / ปุญฺญานิ กยิราถ สุขาวหานิ.
Time passes, the nights go by, the stages of life fall away one by one; seeing this danger in death, one should make merit that brings happiness.
สํ. ส. ๑๕/๘๙.
ผลานมิว ปกฺกานํ ปาโต ปตนโต ภยํ / เอวํ ชาตาน มจฺจานํ นิจฺจํ มรณโต ภยํ.
The danger of beings who are born is that they must surely die, as the danger of ripe fruit is that it must fall in the morning.
ขุ. สุ. ๒๕/๔๔๘. ขุ. มหา. ๒๙/๑๔๕.
รูปธาตุปริญฺญาย อรูเปสุ อสณฺฐิตา / นิโรเธ เย วิมุจฺจนฺติ เต ชนา มจฺจุหายิโน.
Those who fully understand the form element, do not settle in the formless element, and are released in the element of cessation — such people are said to have abandoned death.
ขุ. อิติ. ๒๕/๒๖๕.
วาจาวรรค — หมวดวาจา ๖ บท
อกกฺกสํ วิญฺญาปนึ คิรํ สจฺจํ อุทีรเย / ยาย นาภิสเช กญฺจิ ตมหํ พฺรูมิ พฺราหฺมณํ.
Whoever speaks words that offend no one, that are not harsh, that convey meaning and are true — him I call a brahmin.
ขุ. ธ. ๒๕/๗๐.
อกฺโกธโน อสนฺตาสี อวิกตฺถี อกุกฺกุจฺโจ / มนฺตาภาณี อนุทฺธโต ส เว วาจายโต มุนิ.
Whoever is not angry, not startled, not boastful, not vexed, speaks with wisdom and is not agitated — he indeed is called a sage, one of restrained speech.
ขุ. สุ. ๒๕/๕๐๐. ขุ. มหา. ๒๙/๒๕๗.
อพทฺธา ตตฺถ พชฺฌนฺติ ยตฺถ พาลา ปภาสเร; / พทฺธาปิ ตตฺถ มุจฺจนฺติ ยตฺถ ธีรา ปภาสเร.
Whatever a fool speaks of, though not bound, he becomes attached to it; whatever a wise person speaks of, though bound, he becomes free from it.
ขุ. ชา. เอก. ๒๗/๓๙.
ปรสฺส วา อตฺตโน วาปิ เหตุ / น ภาสติ อลิกํ ภูริปญฺโญ / โส ปูชิโต โหติ สภาย มชฺเฌ / ปจฺฉาปิ โส สุคฺคติคามิ โหติ.
A person of understanding does not speak rashly for the sake of others or of himself; such a one is honoured in the midst of the assembly, and afterwards he goes to a good destination.
ขุ. ชา. วีสติ. ๒๗/๔๒๗.
ยํ พุทฺโธ ภาสตี วาจํ เขมํ นิพฺพานปตฺติยา / ทุกฺขสฺสนฺตกิริยาย สา เว วาจานมุตฺตมา.
Whatever word the Buddha speaks that is safe, for the attainment of Nibbāna and for making an end of suffering — that word is the highest of all words.
ขุ. เถร. ๒๖/๔๓๔.
สจฺจํ เว อมตา วาจา เอส ธมฺโม สนนฺตโน / สจฺเจ อตฺเถ จ ธมฺเม จ อาหุ สนฺโต ปติฏฺฐิตา.
A true word is indeed deathless speech; that is the ancient law; the good are established in truth that is meaningful and righteous.
ขุ. เถร. ๒๖/๔๓๔.
วิริยวรรค — หมวดเพียร ๕ บท
โกสชฺชํ ภยโต ทิสฺวา วิริยารมฺภญฺจ เขมโต / อารทฺธวิริยา โหถ เอสา พุทฺธานุสาสนี.
Seeing indolence as a danger and the arousing of energy as safety, arouse your energy — this is the Buddha’s instruction.
ขุ. จริยา. ๒๒/๕๙๕.
ตุมฺเหหิ กิจฺจํ อาตปฺปํ อกฺขาตาโร ตถาคตา / ปฏิปนฺนา ปโมกฺขนฺติ ฌายิโน มารพนฺธนา.
You yourselves must strive; the Tathāgatas only point the way. Those who practise meditation and walk the path will be freed from Māra’s bonds.
ขุ. ธ. ๒๕/๕๑.
นิทฺทํ ตนฺทึ วิชิมฺหิตํ อรตึ ภตฺตสมฺมทํ / วิริเยน นํ ปณาเมตฺวา อริยมคฺโค วิสุชฺฌติ.
The noble path is purified when, by energy, one has driven away sleep, sloth, stretching, discontent and drowsiness after meals.
สํ. ส. ๑๕/๑๐.
โย จ วสฺสสตํ ชีเว กุสีโต หีนวีริโย / เอกาหํ ชีวิตํ เสยฺโย วิริยํ อารภโต ทฬฺหํ.
Though a lazy person of feeble energy should live a hundred years, better is a single day in the life of one who arouses firm energy.
ขุ. ธ. ๒๕/๓๐.
สพฺพทา สีลสมฺปนฺโน ปญฺญวา สุสมาหิโต / อารทฺธวิริโย ปหิตตฺโต โอฆํ ตรติ ทุตฺตรํ.
One who is always endowed with virtue, wise, well-composed in mind, energetic and resolute, crosses the flood that is hard to cross.
สํ. ส. ๑๕/๗๔.
สามัคคีวรรค — หมวดสามัคคี ๓ บท
วิวาทํ ภยโต ทิสฺวา อวิวาทญฺจ เขมโต / สมคฺคา สขิลา โหถ เอสา พุทฺธานุสาสนี.
Seeing dispute as a danger and non-dispute as safety, be united and gentle in speech — this is the Buddha’s instruction.
ขุ. จริยา. ๓๓/๕๙๕.
สามคฺยเมว สิกฺเขถ พุทฺเธเหตํ ปสํสิตํ / สามคฺยรโต ธมฺมฏฺโฐ โยคกฺเขมา น ธํสติ.
One should train in harmony, for harmony has been praised by the wise; one who delights in harmony, established in the Dhamma, does not fall away from security from bondage.
ขุ. ชา. เตรส. ๒๗/๓๔๖.
สุขา สงฺฆสฺส สามคฺคี สมคฺคานญฺจนุคฺคโห / สมคฺครโต ธมฺมฏฺโฐ โยคกฺเขมา น ธํสติ.
Happy is the harmony of the community, and happy is the support of those who are united; one who delights in the united, established in the Dhamma, does not fall away from security from bondage.
ขุ. อิติ. ๒๕/๒๓๘.
สีลวรรค — หมวดศีล ๖ บท
อุนฺนฬสฺส ปมตฺตสฺส พาหิราสสฺส ภิกฺขุโน / สีลํ สมาธิ ปญฺญา จ ปาริปูรึ น คจฺฉติ.
When a monk is conceited, heedless and has hopes in externals, virtue, concentration and wisdom do not reach fulfilment.
ขุ. เถร. ๒๖/๓๖๐.
เตสํ สมฺปนฺนสีลานํ อปฺปมาทวิหารินํ / สมฺมทญฺญา วิมุตฺตานํ มาโร มคฺคํ น วินฺทติ.
Māra, though he searches, does not find the path of one who is perfect in virtue, dwells in heedfulness and is liberated through right knowledge.
ขุ. ธ. ๒๕/๒๒.
สีลํ พลํ อปฺปฏิมํ สีลํ อาวุธมุตฺตมํ / สีลํ อาภรณํ เสฏฺฐํ สีลํ กวจมพฺภุตํ.
Virtue is a strength without equal; virtue is the supreme weapon; virtue is the noblest ornament; virtue is a wondrous armour.
ขุ. เถร. ๒๖/๓๕๘.
สีลเมว อิธ อคฺคํ ปญฺญวา ปน อุตฺตโม / มนุสฺเสสุ จ เทเวสุ สีลปญฺญาณโต ชยํ.
Virtue alone is foremost in this world, but the wise one is supreme; victory among humans and gods comes through virtue and wisdom.
ขุ. เถร. ๒๖/๓๕๘.
สีลํ สมฺพลเมวคฺคํ สีลํ ปาเถยฺยมุตฺตมํ / สีลํ เสฏฺโฐ อติวาโห เยน วาติ ทิโส ทิสํ.
Virtue is the best gathering of strength, virtue is the supreme provision for the journey, virtue is the noblest guide; for by virtue (its fragrance) spreads in all directions.
ขุ. เถร. ๒๖/๓๕๘.
สีลํ เสตุ มเหสกฺโข สีลํ คนฺโธ อนุตฺตโร / สีลํ วิเลปนํ เสฏฺฐํ เยน วาติ ทิโส ทิสํ.
Virtue is the great bridge, virtue is the fragrance surpassed by no other, virtue is the noblest unguent; for by virtue (its fragrance) spreads in all directions.
ขุ. เถร. ๒๖/๓๕๘.
เสวนาวรรค — หมวดคบหา ๘ บท
อุทฺธโต จปโล ภิกฺขุ มิตฺเต อาคมฺม ปาปเก / สํสีทติ มโหฆสฺมึ อุมฺมิยา ปฏิกุชฺชิโต.
A monk who is agitated, wavering and relies on evil friends, tossed by the waves, sinks in the great waters.
ขุ. เถร. ๒๖/๓๖๖.
ธมฺมกาโม สุตาธาโร ภเวยฺย ปริปุจฺฉโก / สกฺกจฺจํ ปยิรุปาเสยฺย สีลวนฺเต พหุสฺสุเต.
One should be a lover of the Dhamma, a bearer of learning, one who asks questions, and should respectfully sit close to those who are virtuous and learned.
ขุ. ชา. มหา. ๒๘/๓๓๒.
นิธีนํว ปวตฺตารํ ยํ ปสฺเส วชฺชทสฺสินํ / นิคฺคยฺหวาทึ เมธาวึ ตาทิสํ ปณฺฑิตํ ภเช / ตาทิสํ ภชมานสฺส เสยฺโย โหติ น ปาปิโย.
If one sees a wise person who points out one’s faults, as one who reveals hidden treasure, who reproves and has wisdom, one should associate with such a wise person; associating with such a one, it goes better, not worse.
ขุ. ธ. ๒๕/๒๕.
นิหียติ ปุริโส นิหีนเสวี / น จ หาเยถ กทาจิ ตุลฺยเสวี / เสฏฺฐมุปนมํ อุเทติ ขิปฺปํ / ตสฺมา อตฺตโน อุตฺตรึ ภเชถ.
At all times, one who associates with the base becomes base; associating with equals one does not decline; associating with the noble one quickly rises; therefore one should associate with those higher than oneself.
องฺ. ติก. ๒๐/๑๕๘.
ปสนฺนเมว เสเวยฺย อปฺปสนฺนํ วิวชฺชเย / ปสนฺนํ ปยิรุปาเสยฺย รหทํวุทกตฺถิโก.
One should associate only with those who have faith, avoid those without faith, and sit close to those with faith, as one who wants water approaches a pool.
ขุ. ชา. ปญฺญาส. ๒๘/๒๓.
ปิสุเณน จ โกธเนน / มจฺฉรินา จ วิภูตินนฺทินา / สขิตํ น กเรยฺย ปณฺฑิโต / ปาโป กาปุริเสน สงฺคโม.
 คำอธิบาย
The wise should not make friends with the slanderer, the angry, the stingy and the one who revels in possessions; for association with the wicked is base.
ขุ. เถร. ๒๖/๔๐๕.
ภเช ภชนฺตํ ปุริสํ อภชนฺตํ น ภชฺชเย / อสปฺปุริสธมฺโม โส โย ภชนฺตํ น ภชฺชติ.
One should associate with one who associates with oneself, not with one who does not; whoever does not associate with one who associates with him lacks the quality of a good person.
ขุ. ชา. ปญฺญาส. ๒๘/๒๓.
สพฺภิเรว สมาเสถ สพฺภิ กุพฺเพถ สนฺถวํ / สตํ สทฺธมฺมมญฺญาย สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจติ.
One should keep company with the good and become intimate with the good; having fully understood the true Dhamma of the good, one is liberated from all suffering.
สํ. ส. ๑๕/๘๐.
บาลีอักษรโรมันถอดจากอักษรไทยโดยอัตโนมัติ · คำอธิบายแสดงเฉพาะบทที่ผ่านการตรวจทานแล้ว
ฝึกแต่งกระทู้ธรรม แบบฝึกท่องจำ ปัญหาธรรมศึกษาย้อนหลัง หน้าหลัก